مذاکرات جدید بین ایالات متحده و جمهوری اسلامی درباره فعالیت‌های هسته‌ای

جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده روز شنبه دومین دور از مذاکرات دیپلماتیک درباره فعالیت‌های هسته‌ای تهران را به پایان رساندند و دستور کاری برای مذاکرات سریع‌السیری تعیین کردند که به گفته مقامات ایرانی، نیازمند برچیدن زیرساخت‌های گسترده هسته‌ای این کشور نخواهد بود.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پس از دیدار با استیو ویتکاف، فرستاده ترامپ، اعلام کرد که یک گروه کارشناسی طی روزهای آینده برای بررسی جزئیات فنی دیدار خواهد کرد. این جزئیات شامل تعیین سطح حداکثری غنی‌سازی اورانیوم، میزان ذخایر هسته‌ای قابل نگهداری توسط ایران، و نحوه نظارت و راستی‌آزمایی پایبندی به هرگونه توافق است.

اما در این توصیف از مذاکرات آینده، یک فرض تلویحی نهفته بود: اینکه ترامپ ممکن است از اصرار اولیه دولت خود مبنی بر لزوم «برچیدن کامل» همه سایت‌های اصلی هسته‌ای و زرادخانه‌های موشکی جمهوری اسلامی ایران عقب‌نشینی کند. مسئله اینکه آیا باید به ایران اجازه داده شود توانایی تولید سوخت هسته‌ای را حفظ کند، میان مشاوران ترامپ اختلافات شدیدی ایجاد کرده است. این اختلافات در روزهای اخیر در حالی که استیو ویتکاف، در حال آماده‌سازی برای مذاکرات روز شنبه در محل اقامت سفیر عمان در رم بود، به صورت عمومی نیز نمایان شدند. عمان نقش میانجی در این مذاکرات را ایفا می‌کند.

تندروها در دولت به رهبری مایکل والتز و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، مدعیند که رها کردن جمهوری اسلامی ایران با توانایی تولید سوخت هسته‌ای بسیار خطرناک است. توافق بر سر محدودیت‌هایی برای میزان اورانیوم قابل نگهداری یا سطح غنی‌سازی ممکن است ترامپ را در معرض انتقاد قرار دهد که عملاً عناصر کلیدی توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ دوران اوباما را بازسازی می‌کند؛ توافقی که آن را «فاجعه» خوانده بود و سرانجام در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد.

مقامات ایرانی گفته‌اند که حاضر نیستند زیرساخت هسته‌ای خود را که میلیاردها دلار در آن سرمایه‌گذاری کرده‌اند برچینند یا نابود کنند. ویتکاف به مقامات دولت در جلسات خصوصی گفته که اگر بر برچیدن کامل اصرار کنند، احتمال دستیابی به توافق از طریق این مذاکرات بسیار پایین خواهد بود و این تنها راه جلوگیری از حمله نظامی به تأسیسات ایران است؛ چیزی که ترامپ هم گفته ممکن است اتفاق بیفتد. اسرائیل فشار زیادی برای اقدام نظامی علیه سایت‌های هسته‌ای ایران وارد کرده که احتمالاً ایالات متحده را نیز درگیر خواهد کرد.

پس از پایان مذاکرات یکی از مقامات ارشد دولت آمریکا اعلام کرد که پیشرفت بسیار خوبی حاصل شده است؛ یعنی طرفین هم به صورت رودررو گفتگو کرده‌اند و هم از طریق میزبان عمانی خود پیام‌هایی رد و بدل کرده‌اند. ایرانی‌ها پیشتر اعلام کرده بودند حاضرند سطح غنی‌سازی اورانیوم را به همان میزان توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ با دولت اوباما کاهش دهند: ۳.۶۷ درصد؛ سطحی مناسب برای تولید سوخت نیروگاه‌های هسته‌ای است.

از زمانی که ترامپ از آن توافق خارج شد جمهوری اسلامی ایران سطح غنی‌سازی خود را تا حدود ۶۰ درصد افزایش داده است. این موضوع دو گزینه پیش روی تهران قرار می‌دهد: یا سریعاً گریز هسته‌ای داشته باشد یا با آمریکا وارد مذاکره شود تا به سطح اولیه توافق ۲۰۱۵ بازگردد. اما گزینه دوم ترامپ را تحت فشار انتقاد قرار می‌دهد چراکه او پس از انتقاد شدید از توافق چند دهه‌ای اکنون به چیزی بازمی‌گردد که تفاوت چندانی ندارد.

آرون دیوید میلر از بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی گفت: «آنچه در رم و عمان اتفاق می‌افتد بازگشت چیزی شبیه همان توافقیست که اوباما تصویب کرد.»

استیو ویتکاف راه را برای چنین توافقی هموار کرده بود ولی بعد مجبور شد از موضع خود عقب‌نشینی کند زیرا موضع آمریکا اکنون این است: «جمهوری اسلامی باید برنامه غنی‌سازی خود را متوقف کند.» وی پس از پایان مذاکرات اظهار نظری نکرد ولی عمان اعلام کرد مذاکرات فنی ادامه خواهد داشت.

زمانی که مقامات آمریکایی مورد پرسش قرار گرفتند آیا می‌توانند با توانایی محدود غنی‌سازی هسته‌ای ایران کنار بیایند آنها پاسخی مستقیم ندادند جز اینکه تأکید کردند اجازه نخواهند داد جمهوری اسلامی ایران سلاح هسته‌‌ای بسازد.

اکنون انتظار می‌رود وی تکاف رئیس جمهور ترامپ و دیگر مقامات دولتش را درباره آخرین دور مذاکرات مطلع سازد. مایکل والتز و مارکو روبیو همچنان مخالف باقی ماندن هرگونه توانمندی هسته‌ای برای ایران هستند.
روبیا همچنین گفت هر توافق باید مانع دستیابی آینده‌ی رژیم کنونی به سلاح اتمی باشد: «توافق باید طوری باشد تا نه فقط اکنون بلکه همیشه مانع دستیابی آنها شود.»

ترامپ تاکنون درباره اهداف راهبردی مذاکره موضع شفافی بیان نکرده غیر از تکرار جمله «جمهوری اسلامی نباید هرگز بمب بسازد». علی واعظ مدیر برنامه ایران گفت ورود مذاکرات به فاز فنی نشانه عملگرایی بوده اما چالش‌های بسیاری هنوز باقی مانده‌اند تا بدانجا برسیم.
جمهوری اسلامی پیشنهاد یک سرمایه گذاری مشترک مطرح کرده تا نشان دهد تفاوت با توافق اوباما دارد. مشخص نیست آیا امریکا یا کشورهای عرب خلیج فارس شریک طرح خواهند شد یا خیر اما چنین همکاری ممکن است لایه بیشتری امنیت ایجاد کند.
واعظ همچنین اضافه کرد ایده پروژه مشترک نظارت بیشتری فراهم خواهد آورد تا ماهیت صلح آمیز برنامه حفظ شود.
به نوشته نیویورک تایمز مقام ارشد ایرانی نیز اعلام کرد آمادگی دارند ذخایر اورانیوم غنی‌شده‌شان راتنقل کنند؛ مانند سال 2016 آغاز اجرای توافق قبلی. همچنین عباس عراقچی تاکید کرد آمریکایی‌ها هیچ موضوع دیگری غیرموضوع برنامه‌ی ‌هسته‌‌ای مطرح نکرده‌اند.
حمید ابوطالبی دیپلمات پیشین گفت پیشرفت نشانه مثبتی بوده ولی چالش‌ها همچنان وجود دارند تا بدینجا برسیم.
در نهایت رسانه‌های ایرانی عکسی منتشر کردند شامل پرچم‌های کوچک دو کشور روی میزشان؛ تصویری متفاوت نسبت به نمادهای رایج گذشته.