چالش‌ها و اهداف اطلس مردم‌نگاری سرزمین

ایده تهیه «اطلس مردم‌نگاری سرزمین»، که ریشه آن به دهه ۵۰ خورشیدی بازمی‌گردد، یکی از بلندپروازانه‌ترین برنامه‌های پژوهشی در حوزه علوم میراثی ایران است. این برنامه هدفش ثبت و حفظ عناصر فرهنگی، نشان دادن پراکندگی حوزه‌های فرهنگی بر نقشه ایران و تقویت هویت ملی است. علیرضا حسن‌زاده، رئیس پژوهشکده مردم‌شناسی، در گفت‌وگو با ایسنا از پیشینه این طرح، چالش‌های موجود، اهداف بلندمدت آن و وضعیت نگران‌کننده پژوهش‌های مردم‌شناسی در کشور سخن گفت و تأکید کرد که تحقق کامل این پروژه در گرو حمایت‌های پایدار مالی و توجه به علوم هویتی در نظام بودجه‌بندی کشور است. پژوهشکده مردم‌شناسی با نام مرکز مردم‌شناسی نخستین مرکز مطالعات مردم‌شناسی ایران و دومین آن در خاورمیانه است که در سال ۱۳۱۵ خورشیدی برابر با ۱۹۳۶ میلادی تأسیس شد. این مرکز بعدها با نام‌های مختلفی ادامه یافت و پس از انقلاب فعالیت آن متوقف شد. در سال ۱۳۶۸، با تلاش محمد میرشکرایی، فعالیت آن مجدداً آغاز شد. در دهه ۵۰، محمود خلیقی ایده اطلس مردم‌نگاری را با الهام از مردم‌شناسان فرانسوی مطرح کرد و مطالعاتی در سراسر ایران برای ایجاد بانک اطلاعات این اطلس شروع شد. این فعالیت تا کنون با فراز و نشیب‌های زیادی ادامه داشته است. در آرشیو پژوهشکده مردم‌شناسی حدود ۱۱۵۶ پژوهش وجود دارد که امکان تهیه و تولید این اطلس را به‌عنوان یک بانک اطلاعاتی خوب فراهم می‌کند. این اطلس شامل ۱۹ مدخل اصلی و صدها زیرمدخل است. تاکنون ۱۷ هزار و ۶۰۰ مدخل در این اطلس بارگذاری شده است، اما نیاز به توسعه بیشتری دارد. وضعیت پژوهش‌های مردم‌شناسی در دو دهه اخیر نگران‌کننده بوده و به‌دلیل تحریم و شرایط اقتصادی، نظام بودجه‌بندی کشور انقباضی شده و بخش پژوهش آسیب دیده است. به‌واقع، کل بودجه پژوهشکده مردم‌شناسی از سال ۱۳۸۹ تا کنون برابر با یک سال بودجه پژوهشی این پژوهشکده در سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۴ نیست. این اطلس چند هدف را دنبال می‌کند: حفظ و ثبت عناصر میراث فرهنگی ایران، نشان دادن پراکندگی این عناصر بر روی نقشه، و افزایش سواد میراثی مردم ایران. همچنین، تعداد اعضای پژوهشکده مردم‌شناسی از ۹۹ نفر در دهه ۵۰ به ۱۷ نفر در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است که این روند نزولی انجام کارهای بزرگ را سخت‌تر می‌کند. در حال حاضر، مطالعات مربوط به اطلس مردم‌شناسی ادامه دارد، اما با حداقل حمایت مالی. این وضعیت نیاز به توجه و حمایت بیشتری از سوی مسئولان دارد تا بتوان به اهداف این پروژه دست یافت.