خبر کامل
تحلیل آرش حیدری از گفتمان‌های پوپولیستی در ایران
دکتر آرش حیدری، جامعه‌شناس فرهنگی و عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ، یکی از چهره‌های شاخص در حوزه‌ی مطالعات فرهنگی و اجتماعی ایران است. او با تمرکز بر تاریخ معاصر ایران و با رویکردی تبارشناسانه، به تحلیل و بررسی ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامعه ایران می‌پردازد. در مطلبی که در کانال جرعه منتشر شده، حیدری تلاش می‌کند جبرنمایی دو گفتمان پوپولیستی را در برابر جریان اصلی تاریخی و اکنونی ایران نمایان کند. او با بازگشت به لحظات کلیدی تاریخ معاصر ایران مانند مشروطه، ملی شدن، انقلاب ۵۷ و اصلاحات، نشان می‌دهد که گفتمان‌های پوپولیستی هرگز نتوانسته‌اند قدرت توتالیتر خود را به طور کامل تثبیت کنند. حیدری تأکید می‌کند که نیروی مقاومت ناشناخته‌ای که در برابر این گفتمان‌ها ایستاده، ریشه در دفاع از «حیات اجتماعی» دارد. این حیات اجتماعی، با وجود دوقطبی‌های سطحی، هوشمندانه در انتظار فرصت‌های زندگی بهتر است و میل به تحقق آرمان‌های مشروطه در آن همچنان زنده است. او معتقد است نادیده گرفتن این پویایی، خطای بزرگ نظام‌های فکری غیرتاریخی در ایران است.
حیدری با اعلام این که «بیایید به تاریخ برگردیم، کدام لحظه تاریخی در این چند دهه می‌شناسید که یک گفتمان پوپولیستی توانسته باشد قدرت خود را تثبیت کرده باشد» می‌گوید: «من دارم از لحظه و کلیت صحبت می‌کنم. در ایران امروز لحظه‌ای داریم که اندیشیدن به کلیت دارد از دست می‌رود. ما فقط به اجزا و رخدادهای معلق در هوا و به اخبار روز داریم واکنش نشان می‌دهیم. این کلیت، یک لحظه‌اش، لحظه‌ای است که ما با آن در این مرزهای جغرافیایی مواجه‌ایم، در عین حال در نظم بین‌الملل نیز دارای یک کلیت هستیم. گفتارهای پوپولیستی در ایران در بسیاری از مواقع قادر بوده‌اند که قدرت را کسب کنند. اما کجا توانسته‌اند که به شکل مطلق قدرت را آن‌گونه که در نازیسم یا در استالینیسم مشاهده می‌کنید، تثبیت کنند؟ همواره تثبیت قدرت توتالیتر در ایران با یک مسئله بحرانی به نام حیات اجتماعی مواجه بوده است.
سپس حیدری این پرسش را مطرح کرد: «سوال من این است: آن چیزی که دارد مقاومت می‌کند، انرژی گرانشی‌ای که مقاومتش را حس می‌کنیم، اما نمی‌دانیم کجاست؟ پیدایش نمی‌کنیم. چرا نمی‌توانیم پیدایش کنیم؟» او در پاسخ گفت: «زیرا نتوانستیم آن را بنامیم. زیرا ما در ایران از درون یک حیات دوقطبی به مسائل نظر می‌افکنیم که یک لحظه‌اش چریک توئیتری اینستاگرامی است، و لحظه دومش نوعی زهد خشک و محتسبیسم تهی شده از دریافت تجربه تاریخی است. یعنی از آن لحظه‌ای که باید آن نظامات اندیشه‌ای مدام را در یک رفت و برگشت دائمی، با این امر کثیر بازآرایی کنیم، وجود ندارد.»
او می‌افزاید: «این دولایه آن‌گونه پرسر و صدا هستند و در گوش ما جیغ می‌کشند که فکر می‌کنیم هستی اجتماعی، به این دو محدود بوده و به همین معنا است. در صورتی که چنین نیست. مسئله بر سر ضرب آهنگ‌هایی است که هنوز در آن حیات اجتماعی جاری است و خیره، منتظر و بسیار هوشمند وضعیت را رصد و آن را پایش می‌کند تا در وهله نهایی بیاید و از تک‌تک دریچه‌هایی که برای زندگی بهتر باز می‌شود، استفاده کند. این لحظه تنها به الآن ما اختصاص ندارد، بلکه در مشروطه هم چنین موضوعی را مشاهده می‌کنیم. برگردیم مشروطه را بخوانیم، برگردیم جنبش ملی را بخوانیم، برگردیم لحظه انقلاب 1357 را بخوانیم. برگردیم ظهور جریان اصلاحات را مشاهده کنیم. به انتخابات‌های مختلف برگردیم. شما مدام با این بازگشت‌ها مواجه بوده‌اید و هستید. بازگشت‌هایی که در مرحله نهایی مسئله‌اش چیست؟ مسئله‌اش دفاع از حیات اجتماعی است. در مسیر این بازگشت‌ها، گفتار تحقیرکننده مداوم در ژانر خلقیات دارید و از آن‌جا که این بدنه اجتماعی می‌خواهد زندگی بکند و در زمین گفتمانی او محتسب بازی نمی‌کند، او همچنان جاهل، نادان و فریب‌خورده نامیده می‌شود.
حیدری در ادامه به دو لایه مخرب و ویرانگر در جامعه اشاره کرده و می‌گوید: «ابتدا جریان‌های اجتماعی داریم که معتقدم آن طبقه نوکیسه‌ای که در ایران پساتحریم صورت‌بندی شد، امروز دارای یک نظم دهشتناک است. یک نظام ارزشی ویرانگر را در جامعه ایرانی تولید کرده که چه در وجه محتسب‌گونه‌اش دریافت عجیبی از امر دینی دارد، که از هر شکلی از الهیات خالی است. مسئله‌اش اساساً توحید، نبوت، و عدل و یا اساساً امر معنوی نیست. تنها درگیر یک گفتار غیرتاریخی است که به هر قیمتی می‌خواهد آن را اعمال و حاکم بکند. لایه دوم که ظاهراً در تقابل با این گفتار قرار دارد، هدونیسم است. مسئله اصلی هدونیسم چیست؟ می‌گوید وقتی من به انباشت ثروت رسیده‌ام، چرا نمی‌گذارید با این ثروت هرگونه خواستم حال بکنم؟ ظهور چنین تفکری را در مجموعه بزرگی از محتواهای فرهنگی که دشمنی سرسخت زندگی نرمال است مشاهده می‌کنید. مسئله او اروتیک‌سازی صدر تا ذیل زندگی و حیات است. همه هستی‌اش را در نوعی مصرف‌زدگی صورت‌بندی کرده و سامان داده است. این دولایه دقیقاً همان دولایه‌ای است که باید به آن‌ها نه گفت.
این استاد دانشگاه در ادامه تأکید می‌کند که این دو لایه را می‌توان «بخشی در اپوزیسیون و بخش دیگر را در ساختار قدرت رسمی مشاهده کرد. و این‌جاست که هر دو لایه آن لحظه اخلاقی را از دست می‌دهند. برای مثال یک لایه نمی‌تواند توأمان از حیات و جان کودکان این سرزمین حرف بزند، و همزمان از جنایتی که در غزه و رفح در حق کودکان می‌رود، صحبت بکند. تصور می‌کند اگر صحبت بکند، حتماً دارد با چیز دیگری همدست می‌شود. او متوجه نیست دارد یک لحظه اخلاقی را که حیات ما را به یکدیگر گره می‌زند، از دست می‌دهد.
حیدری در ادامه به «صورت‌بندی‌های مبتنی بر توتالیتاریسم، یا مبتنی بر استبداد که نمی‌توانند فهم کنند جامعه ایرانی هنوز دارد در امواج مشروطه زندگی می‌کند» اشاره کرد و گفت: «تا میل مشروطه محقق نشود، حیات اجتماعی سر ایستادن ندارد. و این همان لحظه‌ای است که امر اجتماعی آن را پروبلماتیک می‌کند؛ این دیگر برمی‌گردد به ساخت سیاسی که آیا این میل را می‌بیند یا نمی‌بیند. این که ساخت سیاسی این لحظه را می‌بیند یا نمی‌بیند، انرژی‌ای که از این لحظه دارد آزاد می‌شود نفی نمی‌کند.
این استاد دانشگاه افزود: «ایراد بزرگ نظام اندیشه‌ای ما این است که عمیقاً غیرتاریخی است. یک سنت تفکر چپ شوروی‌گرا قبل از انقلاب داریم که اساساً با تاریخ ایران از لحاظ نظری نمی‌خواهد نسبتی برقرار بکند. جریان دوم نیز یک راست اقتصادسنجی است که می‌گوید هر کسی می‌خواهد هر چیزی را با هر کسی مبادله بکند، به ما چه مربوط است. دولت اساساً چه کاره است. او اساساً نمی‌فهمد که در این لحظه تاریخی که راجع به اقتصاد صحبت می‌کند، نهادهای غارت آن‌چنان در آن لانه کرده‌اند که اگر شما به ایده نفی مطلق مداخله بروید، نهادهای غارت تثبیت شده، مردم را می‌خورند. از این منظر او هم به تاریخ ایران کاری ندارد. جریان چپ استالینیست هم به تاریخ ایران کاری ندارد. ژورنالیست‌ها هم اساساً از تاریخ بدشان می‌آید. حیات علم و علوم انسانی نیز در این کشور کاری با تاریخ ندارد چرا؟ چون تاریخ یک علم گذشته است. این درحالی است که تاریخ، علم در لحظه اکنون معاصر است.
شناسنامه خبر:
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.