یافته‌های کلیدی در خان باجی سرا

مطالعات اولیه در این محوطه، که با همکاری هیاتی ایرانی و پنج باستان‌شناس چینی انجام شد، قدمت فعالیت‌های ذوب فلز آهن را در این مکان به دوره اسلامی میانه تا اواخر قاجار تخمین می‌زند. عبدالرضا مهاجرنژاد، سرپرست تیم کاوش، در این باره توضیح می‌دهد:

علاوه بر کشف کوره‌های ذوب فلز، شواهدی از ساخت شیشه و نمونه‌هایی از النگوهای شیشه‌ای شکسته نیز در این محوطه به دست آمده است.

کشف مدارک عالی از مراحل چهارگانه ذوب سنگ آهن تا استحصال آهن اسفنجی، نه تنها نشان‌دهنده تداوم فعالیت کارگاه‌ها در یک بازه زمانی طولانی است، بلکه بررسی تکنیک ساخت کوره‌ها حاکی از آن است که این تکنیک بسیار قدیمی‌تر از کوره‌های ذوب فلز کشف شده در کهنه ماسوله است. در حال حاضر، آخرین یافته‌ها از ساخت کوره‌های ذوب فلز در این منطقه به اواخر دوره سلجوقی و اوایل دوره ایلخانی می‌رسد.

ماسوله؛ کریدور تولید و تجارت آهن

مهاجرنژاد با تاکید بر تاثیرپذیری کوره‌های ذوب فلز و آهن اسفنجی از کوره‌های فلزگری آسیای میانه و مرکزی، به موقعیت جغرافیایی محوطه خان باجی سرا اشاره کرد:

• این محوطه در یک کریدور شرقی ـ غربی قرار گرفته است.
• در گذشته، تولیدات این منطقه به سمت استان‌های گیلان، اردبیل و آذربایجان ارسال و در آن نواحی پخش می‌شده است.

به دلیل وجود معادن سنگ آهن در اطراف، مردم در گذشته مراحل چهارگانه ذوب فلز را در همین محوطه انجام می‌دادند. سنگ آهن خام از معادن به این مکان منتقل شده و پس از استحصال و تبدیل به آهن اسفنجی، توسط چلنگران به اشکال مختلفی مانند چاقو، میخ، شمشیر، ابزار آلات آهنی و وسایل خانگی درمی‌آمده است.

این شواهد تاریخی تایید می‌کند که ماسوله فعلی و کهنه ماسوله، مراکز اصلی ساخت فلز آهن بوده‌اند. علاوه بر خان باجی سرا، چندین فصل کاوش در کهنه ماسوله نیز انجام شده و کوره‌های فلزگری در آنجا نیز یافت شده‌اند.

این یافته‌ها نشان می‌دهد ماسوله و کهنه ماسوله، مرکز و کریدور ساخت آهن اسفنجی در دوره اسلامی میانه بوده‌اند که به صورت تجاری در داخل و خارج از مرزهای گیلان صادر و مبادله می‌شده است. این روند تا دوره قاجار ادامه داشته، به طوری که بر اساس شواهد، در آن کوره‌ها حتی گلوله‌های توپ نیز ساخته می‌شده است.

ارتباط با پیشینه چلنگری ماسوله

این باستان‌شناس معتقد است یکی از دلایل شهرت شغل چلنگری در ماسوله، به همین پیشینه دیرینه ساخت و تولید آهن در این منطقه بازمی‌گردد. در حال حاضر نیز سه تا چهار کارگاه چلنگری در ماسوله فعال هستند.

آینده کاوش‌ها و ثبت جهانی

نخستین فصل از کاوش‌های محوطه خان باجی سرا با هدف تهیه مدارک لازم برای ثبت جهانی منظر ماسوله به پایان رسیده است. قرار است پس از انجام آزمایش‌های لازم بر روی نمونه‌های برداشت شده، اطلاعات نهایی برای تکمیل پرونده جهانی ماسوله و برنامه‌ریزی برای کاوش‌های بعدی در صورت نیاز، آماده شود.