سقوط صادرات فرش دستباف ایران؛ از ۴۲۷ میلیون دلار تا ۳۹ میلیون دلار

سقوط آزاد صادرات در یک دهه

آمارهای مرکز تجارت بین‌المللی (ITC) نشان می‌دهد صادرات فرش دستباف ایران در دهه گذشته با افت چشمگیری روبرو بوده است. در سال ۱۳۹۰، ارزش صادرات فرش ایران به اوج خود یعنی ۴۲۷ میلیون و ۴۰۰ هزار دلار رسید.

اما این روند دیری نپایید و از سال ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۳، صادرات بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار در نوسان بود. با کاهش تحریم‌ها و اجرای برجام در سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶، صادرات جانی دوباره گرفت و به محدوده ۴۰۰ میلیون دلار بازگشت.

متاسفانه، با بازگشت تحریم‌ها از سال ۱۳۹۷، روند نزولی با شدت بیشتری ادامه یافت. در سال ۱۳۹۸، ارزش صادرات به کمتر از ۵۰ میلیون دلار سقوط کرد و در سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ نیز در محدوده بسیار پایین، زیر ۷۰ میلیون دلار باقی ماند.

این سقوط، صادرات را در سطحی نازل تثبیت کرده است. به طوری که در سال ۱۴۰۱، رقم صادرات ۵۰ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار ثبت شد که تنها حدود یک‌هشتم میزان صادرات در سال ۱۳۹۰ است. در سال ۱۴۰۲، این رقم به حدود ۳۹ میلیون دلار کاهش یافت و در سال ۱۴۰۳ نیز با افزایشی ناچیز به ۴۱ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار رسید که نشان‌دهنده تثبیت در سطح پایین است.

چالش‌ها از نگاه کارشناسان

مهدی احمدی تهرانی، کارشناس فرش، معتقد است آمارهای رسمی صادرات، جایگاه واقعی فرش ایرانی را نشان نمی‌دهند. او تاکید می‌کند که اگر امکان صادرات به بازارهای سنتی مانند کشورهای عربی فراهم بود، آمارها قطعاً بالاتر می‌رفت.

به گفته وی، بسیاری از تولیدکنندگان اکنون فعالیت خود را به نمایشگاه‌ها و بازار داخلی محدود کرده‌اند. با وجود افزایش قیمت فرش ماشینی و نگرانی‌ها از الیاف شیمیایی، توجه مردم دوباره به فرش دستباف جلب شده است.

قاچاق و کپی‌برداری؛ تهدیدهای خارجی

احمدی تهرانی به واردات قاچاق فرش افغانستانی با قیمتی نزدیک به فرش ماشینی اشاره می‌کند که از مرزهای شرقی وارد کشور می‌شود. او هشدار می‌دهد که برخی افراد سودجو این فرش‌ها را به نام فرش‌های اصیل ایرانی مانند کرمان، نائین و خراسان جنوبی می‌فروشند که این امر به بی‌اعتمادی خریداران و کاهش تمایل به خرید فرش دستباف ایرانی منجر می‌شود.

وی همچنین به کپی‌برداری چین از نقشه‌های ایرانی پس از تحریم‌ها اشاره کرد. چین از طریق واسطه‌هایی در افغانستان و پاکستان، برخی تولیدکنندگان ایرانی را جذب کرده و اقدام به تولید فرش با طرح‌های ایرانی نموده است. با این حال، فرش‌های چینی و افغانستانی به دلیل استفاده از پشم دباغی که پس از چند سال زیبایی خود را از دست می‌دهد، اصالت و کیفیت فرش ایرانی که از پشم زنده تولید می‌شود را ندارند.

مشکلات بافندگان؛ حلقه مفقوده حمایت

کارشناسان تاکید دارند که بافندگان با مشکلات متعددی روبرو هستند و دولت توجه کافی به مسائل این قشر ندارد. مهم‌ترین دغدغه بافندگان، مسئله بیمه است که سال‌هاست نادیده گرفته شده است. این بی‌توجهی باعث شده میانگین سنی فعالان این حوزه بالا رفته و نسل جوان تمایلی به ورود به این حرفه نداشته باشد.

به عنوان مثال، تعداد بافندگان در برخی شهرستان‌ها از ۲۰۰۰ نفر در دهه ۷۰ به ۵۰۰ نفر کاهش یافته است. علاوه بر این، به دلیل کاهش صادرات، حتی حداقل حقوق نیز به بافندگان پرداخت نمی‌شود. در چنین شرایطی، تولیدکنندگان برای بقا مجبور به پذیرش سفارش‌ها با هزینه کم هستند.

مشکل تامین مواد اولیه نیز از دیگر چالش‌هاست. قیمت ابریشم در مدت کوتاهی از ۱۰ میلیون تومان به ۱۴ میلیون تومان در هر کیلوگرم رسیده است. با وجود افزایش قیمت مواد اولیه، تولیدکننده به دلیل کاهش صادرات و فروش با ریال، قادر به افزایش قیمت فرش نیست و این شرایط ادامه فعالیت را دشوار کرده است.

بیکاری فارغ‌التحصیلان و آینده مبهم

شرایط نامناسب بازار فرش ایران، تاثیر مستقیمی بر فارغ‌التحصیلان رشته‌های مرتبط با فرش در شهرهایی مانند تبریز، شیراز و کرمان گذاشته است. بسیاری از این فارغ‌التحصیلان بیکار مانده‌اند و این رشته در حال حاضر چشم‌انداز روشنی برای آینده شغلی ندارد.

مسئله بیمه بافندگان نیز وضعیت را وخیم‌تر کرده است. با وجود هدف اولیه بیمه کردن دو میلیون نفر، اکنون تنها ۲۷۳ هزار نفر در کل کشور از بیمه بافندگی استفاده می‌کنند و بدهی دولت به سازمان تامین اجتماعی مانع از بیمه شدن بافندگان جدید شده است. این وضعیت باعث شده فارغ‌التحصیلان نیز تمایلی به ورود به این حوزه نداشته باشند.

راهکار احیا؛ نگاه راهبردی و رفع موانع

مروری بر وضعیت صادرات فرش دستباف ایران نشان می‌دهد که این صنعت با وجود ظرفیت‌های عظیم، گرفتار روندی فرسایشی شده است. کاهش مداوم صادرات نتیجه ضعف در سیاست‌گذاری‌های حمایتی، نبود استراتژی بازاریابی بین‌المللی و بی‌توجهی به مشکلات زیرساختی مانند بیمه و تامین مواد اولیه است.

در حالی که کشورهای رقیب با الگوبرداری از طرح‌های ایرانی و استفاده از مسیرهای تجاری باز در حال تصاحب بازار جهانی هستند، صنعت فرش ایران درگیر مسائل ابتدایی باقی مانده است. بی‌توجهی به نسل جوان، بی‌ثباتی بازار مواد اولیه، محدودیت‌های تحریم و نبود حمایت جدی از تولیدکنندگان، نه تنها صادرات را متوقف کرده، بلکه آینده اشتغال را نیز مبهم ساخته است.

احیای صنعت فرش نیازمند یک نگاه راهبردی، رفع موانع ساختاری، تقویت دیپلماسی اقتصادی و بازتعریف نقش دولت در حمایت از تولیدکنندگان واقعی این هنر ملی است. کارشناسان معتقدند در صورت لغو تحریم‌ها، این صنعت می‌تواند ظرف مدت شش ماه دوباره رونق گرفته و صادرات آن احیا شود.