محمد مرادی، شاعر، منتقد ادبی و استاد دانشگاه، در سلسله یادداشت‌هایی به بررسی عمیق و دقیق «شعر عاشورایی» پرداخته است. این یادداشت‌ها که در کانال شخصی او منتشر می‌شوند، سیر تحول این گونه شعری را از نخستین گام‌ها در ادبیات فارسی پیگیری می‌کنند و ظرایف و دقایق آن را مورد واکاوی قرار می‌دهند.

پیشینه شعر عاشورایی در ادبیات عرب

پژوهش‌های متعددی درباره شعر عاشورایی و ادوار آن انجام شده است. برخی روایت‌ها نشان می‌دهند که ادبیات عاشورایی حتی پیش از شهادت امام حسین (ع) شکل گرفته است. نشانه‌های این پیشینه را می‌توان در لالایی‌های منسوب به حضرت فاطمه (س) و همچنین پیش‌بینی‌های مربوط به حادثه کربلا از زبان پیامبر اسلام (ص) و امام علی (ع) مشاهده کرد. این روایات در بسیاری از کتب حدیثی اهل سنت و شیعه مربوط به سده‌های سوم به بعد قابل رصد هستند.

اما آنچه به‌طور مشخص در ادبیات عرب به‌عنوان شعر عاشورایی مطرح است، اشعاری است که پس از واقعه عاشورا سروده شده‌اند. این اشعار موضوعاتی نظیر مرثیه شهدا، دفاع از خاندان پیامبر (ص) و تلمیح یا روایت حادثه کربلا را در بر می‌گیرند. این اشعار جدا از سخنان منسوب به امام و رجزهای شهدای کربلا مانند حضرت اباالفضل (ع) و حرّ بن یزید ریاحی هستند.

سوگ‌سروده‌های بازماندگان کربلا نقش تعیین‌کننده‌ای در رواج این جریان داشته‌اند. جلسات شعرخوانی در محضر حضرت سکینه (س) و دیگر بزرگان این خاندان شریف، اهمیتی بسزا در این زمینه داشته است. پس از آن، در طول تاریخ ادب عربی، بسیاری از شاعران عمدتاً شیعی، اشعار شکوهمندی در این حوزه سروده‌اند که از میان آن‌ها می‌توان به دعبل خزاعی و شریف رضی اشاره کرد.

ورود شعر عاشورایی به ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی، با رواج شعر از سده چهارم هجری، زمینه‌های توجه به عاشورا و ذکر امام حسین (ع) در اشعار فراهم شد. در دوران سامانیان، پس از امام علی (ع) و پیامبر اسلام (ص)، بیشترین ابیات در میان شخصیت‌های دینی، به مرثیه امام حسین (ع) اختصاص دارد. اغلب این اشارات مدیون کسایی مروزی و مقتل منظوم اوست.

بر اساس اشعار باقی‌مانده، کسایی را می‌توان از نخستین شاعران عاشورایی با تعریف خاص آن دانست، هرچند احتمال از بین رفتن بسیاری از اشعار شیعی و منقبتی این دوره وجود دارد. ناصرخسرو قبادیانی در دیوان خود، در مقام منقبت‌گویی، خود را با رودکی مقایسه می‌کند، در حالی که نشانه چندانی از شعر منقبتی رودکی در دست نیست:

خود را ز بهر مدحت آل رسول
گه رودکی و گاهی حسّان کنم

با این حال، بر اساس ابیات موجود، حتی پیش یا همزمان با کسایی، در شعر دیگر شاعران فارسی نیز به امام حسین (ع) اشاره شده است. حکیم میسری در مقدمه دانشنامه خود که بین سال‌های ۳۶۷ تا ۳۷۰ سروده شده، پس از پیامبر و امام علی، بر حسنین (ع) درود می‌فرستد:

پس آن گه بر حسین و بر حسن بر
به فرزندان ایشان تن به تن بر

همچنین دقیقی، شاعر مقتول به سال ۳۷۰ هجری، در تغزل قصیده‌ای ۵۵ بیتی، در توصیف معشوق، به سوگواری حضرت زهرا (س) بر امام حسین (ع) تلمیح کرده است:

چنانچون من بر او گریم نگریید
ابر شبیر زهرا روز محشر

برخی پژوهشگران این بیت و چند بیت دیگر شیعی در این قصیده را متعلق به دوره متأخرتری در شعر دقیقی می‌دانند، اما از منظر سبکی، این شعر می‌تواند متعلق به سده چهارم باشد.