آیا پرنده غول‌پیکر موآ به حیات بازمی‌گردد؟ پروژه جنجالی احیای گونه منقرض‌شده

موآ: پرنده‌ای بی‌همتا در تاریخ حیات

موآ تنها پرنده شناخته‌شده‌ای است که در بدن خود هیچ اثری از بال نداشته است. این ویژگی منحصربه‌فرد، آن را حتی از پرندگان بزرگ دیگری مانند ایمو متمایز می‌کرد. ۹ گونه مختلف از موآ در نیوزیلند زندگی می‌کردند که از نظر اندازه بسیار متنوع بودند؛ از جثه‌ای در حد بوقلمون تا قدی معادل ۳٫۶ متر و وزنی نزدیک به ۲۳۰ کیلوگرم. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این پرندگان احتمالاً در پی شکار بی‌رویه پس از ورود نخستین مهاجران پلی‌نزی در حدود سال ۱۳۰۰ میلادی، تا اواسط قرن پانزدهم به کلی منقرض شدند.

پروژه انقراض‌زدایی کولوسال: بازسازی ژنوم و استفاده از میزبان جایگزین

شرکت کولوسال در همکاری با مرکز پژوهشی نای‌تاهو در دانشگاه کانتربری، پیتر جکسون (فیلم‌ساز سرشناس) و موزه‌ی کانتربری (دارنده‌ی بزرگ‌ترین مجموعه‌ی بقایای موآ)، تلاش برای بازسازی ژنوم این پرنده را آغاز کرده است. هدف اصلی، استخراج دی‌ان‌ای از بقایای موجود و توالی‌یابی کامل ژنوم هر ۹ گونه شناخته‌شده موآ است.

پایه‌ی این پروژه بر ویرایش ژنتیکی گونه‌های زنده استوار است. اگرچه نزدیک‌ترین خویشاوند تکاملی موآ، تیناموهای کوچک‌جثه‌ی آمریکای لاتین هستند، اما اندازه کوچک آن‌ها برای میزبانی تخم موآ مناسب نیست. به همین دلیل، تیم پژوهشی قصد دارد از ایموی استرالیایی (Dromaius novaehollandiae)، پرنده‌ای بزرگ با تخم‌های حجیم، به‌عنوان میزبان جایگزین استفاده کند.

اندرو پسک، استاد دانشگاه ملبورن و مشاور علمی پروژه، تأکید دارد که این پروژه با تلاش‌های قبلی مانند پروژه گرگ وحشت متفاوت است. او می‌گوید در پروژه موآ، هدف تنها چند تغییر محدود ژنتیکی نیست، بلکه قرار است حجم وسیعی از ویرایش دی‌ان‌ای انجام شود تا موجودی که واقعاً شبیه به خود موآ باشد، مهندسی شود.

چالش‌های اخلاقی، زیستی و علمی

با وجود پیشرفت‌های فنی، پرسش‌های بنیادینی بی‌پاسخ مانده‌اند. مایک استیونز از مرکز نای‌تاهو، بر لزوم بررسی دقیق ابعاد اخلاقی و زیستی پروژه توسط جامعه محلی و بومیان مائوری تأکید می‌کند. او می‌گوید باید مشخص شود که آیا این فناوری دستاوردی واقعی دارد و آیا اصلاً امکان بهره‌گیری از چنین پرنده‌ای در محیط طبیعی وجود دارد یا خیر.

دیدگاه دانشمندان در این زمینه دوپاره است. فیلیپ سدون، استاد دانشگاه اوتاگو در نیوزیلند، معتقد است که نتیجه نهایی پروژه چیزی جز نسخه‌ای شبیه به موآ نخواهد بود. او با اشاره به فاصله تکاملی حدود ۶۰ میلیون ساله بین موآ و تینامو، بازسازی واقعی موآ را ناممکن می‌داند.

خلاصه‌اش این است که روش کولوسال برای احیای گونه‌های منقرض‌شده، درواقع استفاده از مهندسی ژنتیک برای تغییر گونه‌ای نزدیک به گونه‌ی منقرض‌شده و خلق یک ارگانیسم اصلاح‌شده ژنتیکی (GMO) است که شبیه نسخه‌ی منقرض‌شده به‌نظر برسد.

به باور سدون، فعالیت کولوسال بیشتر با هدف جذب سرمایه و توجه رسانه‌هاست و ارتباطی با حفظ تنوع زیستی ندارد. در مقابل، اندرو پسک از کولوسال معتقد است دانش حاصل از این پروژه‌ها به توسعه علم ژنتیک و نجات گونه‌های در معرض انقراض کمک خواهد کرد.

جیمی وود از دانشگاه آدلاید استرالیا نیز دیدگاهی میانه‌رو دارد. او می‌گوید پروژه موآ می‌تواند بینش‌های جدیدی درباره زیست‌شناسی و تکامل این پرنده ارائه دهد، اما هشدار می‌دهد که اگر نتیجه نهایی تنها موجودی با ظاهر موآ و رفتاری متفاوت باشد، ممکن است افکار عمومی آن را جدی نگیرد و پروژه به ساخت موجودی صرفاً کنجکاوی‌برانگیز برای نمایشگاه‌های علمی محدود شود.

نگرانی اصلی این است که اگر انقراض‌زدایی تنها به بازتولید ظاهری منجر شود، موآی جدید نتواند نقش اکولوژیکی گونه اصلی را ایفا کند و در نهایت، پروژه از هدف اولیه خود که احیای پرنده‌ای منقرض‌شده بود، فاصله بگیرد.