مذاکرات پنهان اسرائیل و سوریه؛ جولان در کانون توافق احتمالی

ائتلافی ناخواسته: واقع‌گرایی سیاسی در سایه قدرت

این توافق قریب‌الوقوع، بیش از آنکه نشانه همزیستی مسالمت‌آمیز باشد، بازتابی از واقع‌گرایی سیاسی و ائتلافی ناخواسته میان یک اسرائیل پیروز و سوریه‌ای آسیب‌دیده است. ایالات متحده در این میان نقش میانجی و ناظر را ایفا می‌کند.

در یک سو، احمد الشرع قرار دارد؛ رئیس‌جمهور جدید سوریه که پس از چهارده سال جنگ داخلی، زمام دولت انتقالی را در کشوری ویران و نیازمند ثبات به دست گرفته است. دولت او عمدتاً متشکل از فرماندهان پیشین گروه نظامی هیئت تحریر الشام (HTS) است.

در سوی دیگر، اسرائیل با جسارتی بی‌سابقه پس از عملیات نظامی علیه ایران، موقعیت ممتازی در منطقه کسب کرده است. هرچند آسیب به برنامه هسته‌ای ایران کامل نبوده، اما این موفقیت نسبی، اسرائیل را برای پیگیری اهداف راهبردی جسورتر کرده است. نتانیاهو از «افق‌های گسترده منطقه‌ای» سخن می‌گوید و دولت او مصمم به تسریع روند توافقات ابراهیم است.

گیدئون سعر، وزیر امور خارجه اسرائیل، در سی‌ام ژوئن اعلام کرد که اسرائیل مایل است کشورهایی همچون سوریه و لبنان را نیز به حلقه صلح و عادی‌سازی روابط وارد کند. برای اسرائیل، این اقدام نه تنها یک دستاورد راهبردی چشمگیر است، بلکه می‌تواند به معنای تبدیل یکی از مهم‌ترین مخالفان خود به یک شریک و رسمیت‌بخشی به اشغال ۵۸ ساله بلندی‌های جولان باشد.

جولان: هزینه سنگین صلح برای سوریه

پس از فروپاشی نظام بشار اسد، نیروهای اسرائیلی بقایای زیرساخت‌های نظامی سوریه را نابود کرده و وارد منطقه غیرنظامی سازمان ملل شدند. آن‌ها بخش‌هایی از خاک سوریه، از جمله قله راهبردی کوه حرمون را به کنترل خود درآوردند.

توافق احتمالی میان اسرائیل و سوریه، چه پیمان عدم تجاوز و چه عادی‌سازی کامل، هزینه‌ای سنگین برای سوری‌ها خواهد داشت: ارتفاعات راهبردی جولان. این منطقه که طبق اسناد بین‌المللی بخشی از خاک سوریه است و از سال ۱۹۶۷ تحت اشغال اسرائیل قرار دارد، طبق موضع شفاف تل‌آویو «برای همیشه بخشی از اسرائیل خواهد بود» و نتانیاهو بر کنترل دائمی آن تاکید دارد.

واگذاری جولان توسط دمشق، عملاً اصل «زمین در برابر صلح» را که مبنای توافقات پیشین بود، از بین می‌برد. این اصل، شالوده تمامی مذاکرات نافرجام گذشته بوده است. تعهد غیررسمی اسحاق رابین مبنی بر عقب‌نشینی کامل از جولان در مقابل عادی‌سازی، دهه‌ها استاندارد انتظارات دمشق بود؛ معیاری که اسرائیل امروز به‌روشنی از آن عبور کرده است.

مدل تحمیلی عادی‌سازی: جولان در برابر چه؟

توافقات ابراهیم در سال ۲۰۲۰ الگوی جدیدی از عادی‌سازی بدون واگذاری ارضی یا حل مناقشه فلسطین را معرفی کرد. کشورهایی مانند امارات، بحرین، مراکش و سودان در ازای عادی‌سازی، امتیازاتی ملموس دریافت کردند.

اکنون اسرائیل همان مدل را به‌شکلی سخت‌گیرانه‌تر در قبال سوریه دنبال می‌کند. تداوم کنترل اسرائیل بر جولان، که در سال ۱۹۸۱ ضمیمه شد و تنها توسط دولت ترامپ در سال ۲۰۱۹ به رسمیت شناخته شد، غیرقابل مذاکره اعلام شده است. این منطقه میزبان حدود ۳۰ هزار شهرک‌نشین اسرائیلی است و برنامه‌هایی برای افزایش این جمعیت نیز در دستور کار قرار دارد.

سوریه تلاش دارد در برابر این واقعیت‌ها مقاومت کند. برخی منابع از پیشنهاد بازگرداندن بخشی از جولان خبر می‌دهند، اما موضع رسمی دمشق محتاطانه است. اسعد الشیبانی، وزیر خارجه سوریه، بر بازگشت به توافق جداسازی نیروها در سال ۱۹۷۴ و مذاکره بر مبنای قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت پافشاری می‌کند.

این خواسته حداقلی نیز با مخالفت در فضای سیاسی اسرائیل، حتی از سوی چهره‌هایی چون بنی گانتس، رهبر اپوزیسیون، مواجه شده است. این اصرار بر حفظ «برتری امنیتی اسرائیل» نشان‌دهنده اجماع کم‌سابقه علیه هرگونه عقب‌نشینی ارضی است؛ اجماعی که راه را بر مذاکره واقعی با سوریه بسته است.

نقش آمریکا: ابزار تحریم و چانه‌زنی

در دور جدید مذاکرات، تمام ابزارهای قدرت در اختیار اسرائیل است. ارتش اسرائیل سلاح‌هایش را به سمت دمشق نشانه رفته و بخش‌هایی از خاک سوریه را تحت کنترل دارد. اقدامات نظامی اخیر اسرائیل نشان داده که برای تحقق اهدافش از اقدامات تهاجمی ابایی ندارد.

دولت دونالد ترامپ نقش میانجی را در این ائتلاف تحمیلی بر عهده گرفته است. ترامپ پس از دیدار با احمد الشرع، با اطمینان درباره او سخن گفت و این برداشت غریزی، همراه با فشار لابی‌های سعودی و ترکیه‌ای، موجب تغییر سیاست دیرینه آمریکا در قبال سوریه شد.

نمایندگان دولت ترامپ، تام باراک و استیو ویتکاف، فضای مذاکرات را با پیام‌های امیدبخش گرم نگه داشته‌اند. باراک سوریه را «آزمایشگاهی برای سریع‌ترین روند عادی‌سازی» توصیف می‌کند و ویتکاف وعده «تحولات بزرگ» در مسیر توافقات ابراهیم می‌دهد. با این حال، طرف آمریکایی به حساسیت‌های سیاسی پیش روی احمد الشرع آگاه است و هشدار داده که این روند باید به‌تدریج پیش برود تا واکنش‌های داخلی را برنینگیزد.

لغو شتاب‌زده تحریم‌های آمریکا طی فرمان اجرایی ۳۰ ژوئن، مهم‌ترین ابزار این معامله است. این فرایند به‌تدریج و تحت نظارت واشنگتن اجرا می‌شود. اگرچه بسیاری از تحریم‌ها لغو می‌شوند، اما اهرم‌های فشار اصلی حفظ شده‌اند: نام احمد الشرع و جایگاه سوریه در فهرست دولت‌های حامی تروریسم فعلاً «در دست بررسی» باقی مانده است. این وضعیت به آمریکا اجازه می‌دهد در حالی که منافع اقتصادی فوری را در اختیار احمد الشرع قرار می‌دهد، حذف نام فردی و کشوری از فهرست سیاه را منوط به «اقدامات مشخص برای عادی‌سازی با اسرائیل» کند؛ شرطی که در اسناد کاخ سفید قید شده است.

افکار عمومی سوریه و آینده مبهم فلسطین

هرگونه توافق با اسرائیل در افکار عمومی سوریه با بی‌اعتمادی و خشم مواجه شده است. واکنش‌ها به درخواست اسرائیل برای غیرنظامی‌سازی جنوب سوریه با تظاهرات و شعارهایی چون «نتانیاهو خوک، سوریه قابل تقسیم نیست!» شدت گرفت. در سویدا نیز تلاش اسرائیل برای جلب حمایت جامعه دروزی با بنرهایی روبه‌رو شد که بر نقش قانون سوریه به عنوان ضامن هویت ملی تأکید داشتند.

برای اکثریت مردم سوریه، اسرائیل نه نماد صلح، بلکه سوءاستفاده‌کننده‌ای از ضعف کشور برای مشروعیت‌بخشی به اشغال سرزمین تلقی می‌شود؛ برداشتی که با تداوم خشونت‌ها در غزه و شهرک‌سازی‌ها در کرانه باختری عمق یافته است.

در این میان، مسئله فلسطین حل‌نشده باقی مانده و امید به راه‌حل دو دولتی دور از دسترس به نظر می‌رسد. برای سوریه‌ای که به شدت آسیب دیده، موضوع توافق با اسرائیل تلاشی برای حفظ حداقلی از آن‌چه باقی مانده است. دمشق امیدوار است حملات هوایی مداوم پایان یابد و نیروهای اسرائیلی از مناطق حائل تحت نظارت سازمان ملل که پس از ۲۰۲۴ اشغال شده‌اند، عقب‌نشینی کنند. با توجه به برتری نظامی اسرائیل، اینها نه مطالبات سوریه، بلکه امتیازاتی است که تل‌آویو تنها در صورت پذیرش وضعیت موجود توسط دمشق، حاضر به اعطای آن خواهد بود.

آتش‌بس یا جشن عادی‌سازی؟

توافق احتمالی میان دمشق و تل‌آویو بازتابی از موازنه قوای جدید است که آشکارا به سود اسرائیل سنگینی می‌کند. پرسش اصلی به شکل برگزاری مراسم پس از توافق محدود می‌شود: آیا واشنگتن و تل‌آویو خواهند توانست جشن عادی‌سازی را با شکوهی نمادین در چمن کاخ سفید برگزار کنند یا نتیجه، صرفاً به یک آتش‌بس محدود و بی‌سروصدا ختم خواهد شد؛ آتش‌بسی که دمشق امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیازمند است؟