آیا فرهنگ و محیط بر نحوه درک ما از جهان تاثیر می‌گذارند؟

توهم کوفر و فرضیه جهان زاویه‌دار

یکی از مطالعات، به سرپرستی ایوان کروپین از مدرسه اقتصاد لندن، به بررسی نحوه درک افراد از فرهنگ‌های مختلف از توهم دیداری معروف به «توهم کوفر» پرداخت. نتایج نشان داد که افراد در بریتانیا و ایالات متحده عمدتاً تصویر را به صورت مجموعه‌ای از مستطیل‌ها می‌دیدند، در حالی که ساکنان جوامع روستایی در نامیبیا اغلب آن را تصویری شامل چندین دایره درک می‌کردند.

کروپین و همکارانش این تفاوت را با فرضیه «جهان زاویه‌دار» توضیح می‌دهند. این فرضیه که بیش از ۶۰ سال پیش مطرح شده، بیان می‌کند که افراد ساکن کشورهای صنعتی غربی (WEIRD) به دلیل زندگی در محیط‌هایی با خطوط مستقیم، زوایای قائمه و معماری زاویه‌دار، جهان را به شیوه‌ای خاص درک می‌کنند. در مقابل، مردم جوامع غیرصنعتی که کمتر در معرض چنین محیط‌هایی هستند، توانایی‌های دیداری متفاوتی دارند.

این مطالعه استدلال می‌کند که ساکنان روستایی نامیبیا که خانه‌هایشان اغلب گرد است، در مواجهه با توهم کوفر بیشتر دایره‌ها را می‌بینند، در حالی که افراد در کشورهای غربی که با ساختمان‌های مستطیلی و زاویه‌دار آشنا هستند، مستطیل‌ها را در تصویر تشخیص می‌دهند. این یافته‌ها در نگاه اول به نفع فرضیه جهان زاویه‌دار به نظر می‌رسند.

چالش توهم مولر-لایر

اما مطالعه دوم، به سرپرستی دورسا امیر و چاز فایرستون، فرضیه جهان زاویه‌دار را به چالش می‌کشد. آن‌ها از توهم مشهور «خطای دید مولر-لایر» استفاده کردند که در آن دو خط هم‌اندازه به دلیل وجود سرهای پیکان در انتها، متفاوت به نظر می‌رسند.

یکی از توضیحات رایج برای این توهم این است که مغز نوک پیکان‌ها را نشانه‌هایی از عمق می‌بیند و بر اساس آن طول خطوط را تفسیر می‌کند. این توضیح با فرضیه جهان زاویه‌دار همخوانی دارد، اما امیر و فایرستون با اشاره به شواهدی مبنی بر تجربه این توهم توسط حیوانات، این توضیح را رد می‌کنند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حیواناتی مانند گوپی، کبوتر و اژدهای ریش‌دار که برای ترجیح خط بلندتر آموزش دیده‌اند، در مواجهه با توهم مولر-لایر نیز همان خطی را بلندتر می‌بینند که انسان‌ها می‌بینند. از آنجا که حیوانات تجربه‌ای از محیط‌های زاویه‌دار انسانی ندارند، این توهم نمی‌تواند صرفاً ناشی از قرار گرفتن در معرض چنین محیط‌هایی باشد.

علاوه بر این، خطای دید مولر-لایر در مورد خطوط خمیده نیز صادق است، حس لامسه را درگیر می‌کند و حتی در افرادی که پس از نابینایی طولانی‌مدت بینایی خود را به دست آورده‌اند، مشاهده می‌شود. این شواهد نشان می‌دهند که توهم مولر-لایر احتمالاً ناشی از مکانیزم‌های بنیادی‌تر مغز است و نه صرفاً محیط‌های فرهنگی و زاویه‌دار.

چرا تفاوت وجود دارد؟

چند احتمال برای توضیح این تفاوت‌ها مطرح است. ممکن است توهم کوفر بیشتر به نحوه توجه افراد به اشیاء مرتبط باشد که می‌تواند تحت تاثیر فرهنگ قرار گیرد، در حالی که توهم مولر-لایر به فرآیندهای ادراکی بنیادین‌تری مربوط می‌شود که در همه انسان‌ها مشترک است. همچنین ممکن است تفاوت‌های ادراکی میان فرهنگ‌ها وجود داشته باشد، اما فرضیه جهان زاویه‌دار توضیح کاملی برای آن‌ها نباشد.

مغز ما در طول رشد تحت تاثیر ویژگی‌های محیط زندگی قرار می‌گیرد و شواهد زیادی این موضوع را تایید می‌کنند. همانطور که از نظر ظاهری با هم متفاوتیم، در درون نیز تفاوت‌هایی داریم و هر فرد جهان را از دریچه تجربیات و شخصیت خود می‌بیند. حتی درون یک فرهنگ نیز ادراک افراد می‌تواند متفاوت باشد.

ادراک به مثابه توهم کنترل‌شده

آنیل ست، استاد علوم شناختی، تاکید می‌کند که توجه به تفاوت‌های فردی درون هر گروه می‌تواند به درک بهتر تفاوت‌های میان گروه‌ها کمک کند. پروژه‌ای بزرگ به نام «سرشماری ادراک» با بررسی حدود ۴۰ هزار نفر از بیش از ۱۰۰ کشور، در حال مطالعه جنبه‌های گوناگون ادراک برای ارائه تصویری دقیق از نحوه تجربه جهان توسط افراد است.

نکته اساسی این است که چیزها آن‌گونه که به نظر می‌رسند، نیستند. ما تمایل داریم فکر کنیم حواس ما پنجره‌های شفافی به واقعیت هستند، اما واقعیت متفاوت است. دنیایی که ما تجربه می‌کنیم، نوعی «توهم کنترل‌شده» است که مغز با استفاده از سیگنال‌های حسی برای ساختن بهترین تفسیر ممکن از واقعیت ایجاد می‌کند.

ست معتقد است مهم‌ترین نکته در مورد تفاوت درک دنیا این است که متوجه شویم هر کسی جهان را از زاویه نگاه خودش می‌بیند. این آگاهی باعث تواضع بیشتر ما می‌شود. ما اغلب فقط به چیزهای آشنا در محیط خود توجه می‌کنیم، گویی در دنیایی بسته زندگی می‌کنیم. اولین قدم برای خروج از این وضعیت، درک این است که در چنین دنیایی قرار داریم.