چرا فلک‌الافلاک باز هم از ثبت جهانی یونسکو بازماند؟

غارهای پارینه‌سنگی: گنجینه‌ای باستانی در زاگرس

غارهای ثبت‌شده خرم‌آباد با قدمتی بیش از ۶۰ هزار سال، شواهد بی‌نظیری از زندگی انسان‌های اولیه و نئاندرتال‌ها را در خود جای داده‌اند. موقعیت استثنایی این غارها در رشته‌کوه‌های زاگرس، آن‌ها را به یکی از مهم‌ترین مراکز مطالعات پارینه‌سنگی در سطح جهان تبدیل کرده است.

• غار قمری: واقع در سفیدکوه با قدمتی بین ۴۰ تا ۸۰ هزار سال.
• غار یافته: حاوی بقایای عصر پارینه‌سنگی جدید (۱۰ تا ۴۰ هزار سال پیش از میلاد).
• غار کلدر: یکی از نخستین زیستگاه‌های انسان هوشمند در ایران.

فلک‌الافلاک: نمادی در انتظار

در مقابل موفقیت غارها، قلعه فلک‌الافلاک، نماد اصلی خرم‌آباد و یکی از شناخته‌شده‌ترین قلعه‌های ایران، همچنان در فهرست انتظار یونسکو باقی مانده است. این قلعه که قدمت آن به دوره ساسانی بازمی‌گردد و در گذشته با نام «شاپورخواست» شناخته می‌شد، کاربری‌های متنوعی از جمله دژ نظامی، خزانه، زندان و پادگان داشته است.

کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد تپه‌ای که قلعه بر روی آن بنا شده، حدود ۵۴۰۰ سال قدمت دارد و به دوره مس و سنگ بازمی‌گردد. با این حال، کمیته ایکوموس معتقد است شواهد کافی از دوره پارینه‌سنگی جدید در این منطقه هنوز به دست نیامده و پتانسیل باستان‌شناسی آن نیازمند بررسی بیشتر است.

موانع ثبت جهانی: از حریم تا مدیریت

یکی از اصلی‌ترین موانع بر سر راه ثبت جهانی قلعه فلک‌الافلاک، عدم مدیریت یکپارچه و آزادسازی کامل حریم آن است. با وجود وعده‌هایی که از دهه ۷۰ شمسی برای واگذاری کامل محوطه به میراث فرهنگی داده شده، حضور یک ارگان نظامی در بخش جنوبی قلعه، روند آزادسازی را به شدت کند کرده است.

در سال ۱۳۹۸ اعلام شد که این ارگان نظامی برای تخلیه محوطه، مبلغ ۶۹ میلیارد تومان طلبکار است که تا آن زمان ۴۸ میلیارد تومان آن پرداخت شده بود. با وجود این اقدامات، تا سال ۱۴۰۳ همچنان بخش‌هایی از حریم قلعه در اختیار پادگان نظامی قرار داشت.

در بهمن‌ماه گذشته، در جریان سفر رئیس قوه قضاییه به لرستان، خبر تفاهم میان میراث فرهنگی و ارگان نظامی برای آزادسازی کامل محوطه منتشر شد. تا خرداد امسال نیز گزارش‌هایی مبنی بر پیشرفت سریع این روند منتشر شد، اما از آن زمان تاکنون، گزارشی رسمی از نتیجه نهایی این تفاهم و آزادسازی کامل ارائه نشده است.

پرسش بی‌پاسخ

رد شدن مجدد نام فلک‌الافلاک در فهرست یونسکو، این پرسش جدی را مطرح می‌کند که آیا تأخیر طولانی‌مدت در آزادسازی حریم، دلیل اصلی این ناکامی بوده است؟ این پرسش مهم در سایه سکوت مسئولان ذیربط بی‌پاسخ مانده و سرنوشت ثبت جهانی این اثر تاریخی ارزشمند را همچنان در هاله‌ای از ابهام فرو برده است.

قلعه فلک‌الافلاک که در دوره قاجار به «آسمان آسمان‌ها» شهرت داشت و گاه به دلیل داشتن ۱۲ برج، به نام برج‌های فلکی نیز خوانده می‌شد، در مقایسه با آثار ثبت‌شده‌ای چون کاخ گلستان، آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، مسجد جامع اصفهان، برج گنبد قابوس و راه‌آهن سراسری ایران، همچنان جای خالی خود را در فهرست جهانی یونسکو احساس می‌کند.

این قلعه در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود بارها ویران شده و دوباره سر برافراشته است. اما پرسش امروز این است: آیا این بار نیز از موانع عبور کرده و نجات خواهد یافت؟ یا باید در انتظار فراموشی دیگری برای این نماد تاریخی ماند؟