تصویب بودجه ۵ میلیون تومانی راه‌آهن ایران در سال ۱۳۰۶؛ جزئیات قانون و مخالفت‌های مصدق

مخالفت‌های دکتر مصدق با طرح راه‌آهن

یکی از نکات قابل توجه در بررسی این لایحه در مجلس ششم، مخالفت‌های مستمر دکتر محمد مصدق، نماینده مردم تهران بود. موضعی که از ابتدای طرح این قانون مطرح شد و بحث‌های دامنه‌داری را به دنبال داشت.

مخبرالسلطنه، از رجال برجسته آن دوران، در خاطرات خود به این مخالفت‌ها اشاره کرده و دلیل آن را اعتقاد مصدق به اولویت ساخت کارخانه قندسازی به جای راه‌آهن دانسته است. به باور مصدق، طرح راه‌آهن در آن زمان «منافع مستقیم» مادی برای کشور نداشت.

در جلسه ۲ اسفند ۱۳۰۵ مجلس شورا گفتم برای ایجاد راه دو خط بیشتر نیست: آن‌که ترانزیت بین‌المللی دارد، ما را به بهشت می‌برد و راهی که به‌منظور سوق‌الجیشی ساخته شود ما را به جهنم و علت بدبختی‌های ما هم در جنگ بین‌الملل دوم همین راهی بود که اعلیحضرت شاه فقید ساخته بودند.

مصدق معتقد بود که بسیاری از شهرهای استراتژیک مانند اصفهان، مشهد، شیراز، همدان، رشت و کرمانشاه در مسیر این طرح قرار ندارند و پروژه توجیه فنی و اقتصادی کافی ندارد. او پیشنهاد اجرای طرحی را مطرح کرد که شرق ایران را به غرب متصل کند و مزیت‌های اقتصادی بیشتری داشته باشد.

جزئیات قانون مصوب و تربیت متخصصان

قانونی که در دهم اردیبهشت ۱۳۰۶ تصویب شد، شامل ۳ ماده و چندین تبصره بود:

• ماده اول: مجلس شورای ملی تا سقف ۵ میلیون تومان اعتبار برای اجرای قانون مصوب ۵ اسفند ۱۳۰۵ به دولت اختصاص داد. مخارج شامل خرید تجهیزات و پرداخت حقوق متخصصان و کارگران زیر نظر رئیس کل مالیه تامین می‌شد.
• ماده دوم: به فرآیند خرید تجهیزات مورد نیاز از خارج اختصاص داشت. پیشنهادها پس از اعلان مناقصه و در مدت ۶ ماه دریافت، سربسته نگهداری و پس از انقضای مهلت با حضور مسئولان مربوطه باز و تشخیص داده می‌شدند.
• ماده سوم: بر تربیت نیروهای متخصص داخلی تاکید داشت. مقرر شد از محل اعتبار ماده اول، هزینه‌های لازم برای اعزام ۸ نفر محصل فارغ‌التحصیل رشته علمی مدارس متوسطه به خارج برای فراگیری فنون راه‌آهن و ۲ نفر برای فنون استخراج و ذوب آهن، به مدت ۶ سال تامین شود. انتخاب محصلین از طریق مسابقه و با اولویت برای افراد بی‌بضاعت صورت می‌گرفت.

آغاز و پایان پروژه و هزینه نهایی

به دنبال تصویب این لایحه، ساخت راه‌آهن سراسری ایران در ۲۳ مهرماه ۱۳۰۶ آغاز شد و پس از حدود ۱۱ سال، در ۲۷ مرداد ۱۳۱۷ به پایان رسید. با اتمام پروژه، سوت نخستین قطار سراسری در ایستگاه راه‌آهن تهران به صدا درآمد.

برآوردهای انجام شده پس از افتتاح، هزینه ساخت این پروژه عظیم صنعتی را حدود ۱۷۳ تن طلا یا بیش از ۱۰ میلیارد ریال در آن زمان تخمین زده‌اند.