متنی که به اشتباه حدیث امام جواد (ع) خوانده شد، شرحی بر روایت ایشان است

توضیح متن منتشره

متن مورد نظر که به اشتباه به امام جواد (ع) نسبت داده شده، این عبارت است: «الاْدَبُ عِنْدَ النّاسِ النُّطْقُ بِالْمُسْتَحْسَناتِ لا غَیْرُ، وَ هذا لا یُعْتَدُّ بِهِ ما لَمْ یُوصَلْ بِها إلی رِضَا اللّهِ سُبْحانَهُ، وَ الْجَنَّةِ، وَ الاْدَبُ هُوَ أدَبُ الشَّریعَةِ، فَتَادَّبُوا بِها تَکونُوا ادَباءَ حَقّا.»

ترجمه این متن چنین است: «معنا و مفهوم ادب از نظر مردم، تنها، خوب سخن گفتن است که سبک نباشد، اما این نظریه قابل توجه نیست تا مادامی که انسان را به خداوند متعال و بهشت نزدیک نکند؛ بنابراین ادب یعنی رعایت احکام و مسائل دین؛ پس با عمل کردن به دستورات الهی و ائمّه اطهار (ع)، ادب خود را آشکار کنید.»

بررسی‌ها نشان می‌دهد که این نوع تعابیر بیشتر شبیه به شرح‌های حدیثی است تا کلام معصوم.

شرح‌های حدیثی چیستند؟

شرح‌های حدیثی، کتبی هستند که ضمن بیان روایات، توضیحاتی درباره آن حدیث از جهت اعتبار سندی یا متنی ارائه می‌دهند. نمونه‌هایی از این کتب شامل شرح ملاصالح مازندرانی بر کتاب «الکافی» و شرح ابن أبی‌الحدید بر کتاب نهج‌البلاغه هستند.

شرح‌های حدیثی همیشه در قالب کتاب‌های مستقل شرح‌نگاری نیستند؛ گاهی عالمی در کتابی با دسته‌بندی موضوعی خاص، از احادیث بهره می‌گیرد و سپس توضیح یا شرحی درباره آن حدیث ارائه می‌دهد.

منبع اصلی متن

متن مورد بحث در واقع مربوط به شرح حدیثی از امام جواد علیه‌السلام است که در کتاب «إرشاد القلوب إلی الصواب» نوشته حسن بن ابی الحسن دیلمی، از علمای قرن هشتم هجری، آمده است. این کتاب با محوریت «مواعظ» قرآن و سنت و فضائل امیر المؤمنین علیه‌السلام و اهل بیت پیامبر (ص) نگاشته شده است.

دیلمی درباره هدف نگارش کتاب خود می‌نویسد: «چون دیدم سلطان شهوت و غضب بر مردم تسلط یافته و مردم مشغول به خود شده‏‌اند و آخرت را فراموش کرده‏‌اند، این کتاب را نوشتم و آن را إرشاد القلوب إلی الصواب نام گذاردم تا هر کس به آن عمل کند، از عذاب الیم الهی در امان بماند.»

حدیث اصلی امام جواد (ع)

متن روایت اصلی از امام جواد (ع) که دیلمی آن را شرح داده، اینچنین است: «وَ قَالَ الْجَوَادُ ع مَا اجْتَمَعَ رَجُلَانِ إِلَّا کَانَ أَفْضَلُهُمَا عِنْدَ اللَّهِ آدَبَهُمَا فَقِیلَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ عَرَفْنَا فَضْلَهُ عِنْدَ النَّاسِ فَمَا فَضْلُهُ عِنْدَ اللَّهِ فَقَالَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ کَمَا أُنْزِلَ وَ یَرْوِی حَدِیثَنَا کَمَا قُلْنَا وَ یَدْعُو اللَّهَ مُغْرَماً بِدُعَائِهِ.»

ترجمه حدیث: «دو نفر نیستند مگر اینکه برترین آنها نزد خداوند با ادب‌ترین‌شان است. راوی گفت ما فضل او را نزد مردم فهمیدیم، پس فضیلت او نزد خداوند چقدر است؟ فرمود به قرائت قرآن آنچنان که نازل شده است و روایت حدیثمان همان گونه که ما نقل کردیم و بخواند خدا را از روی میل و حقیقت ادب.»

شرح دیلمی بر حدیث

جناب دیلمی در توضیح این حدیث، ابتدا می‌نویسد: «و حقیقة الأدب اجتماع خصال الخیر و تجافی خصال الشر و بالأدب یبلغ الرجل مکارم الأخلاق فی الدنیا و الآخرة و یصل به إلی الجنة» و سپس ادامه می‌دهد: «و الأدب عند الناس النطق بالمستحسنات لا غیر و هذا لا یعتد به ما لم یوصل بها إلی رضاء الله سبحانه و الجنة و الأدب هو أدب الشریعة فتأدبوا بها تکونوا أدباء حقا.» این همان متنی است که به اشتباه به عنوان حدیث منتشر شده بود.

نرم‌افزارهای جامع حدیثی معمولاً متن حدیث را از شروح آن جدا می‌کنند تا از چنین اشتباهاتی جلوگیری شود.