باغ‌های شیراز؛ گنجینه‌های پنهان و چالش‌های پیش رو

نغمه گل‌ها و نوای روح‌نواز بهارنارنج

عطر بهارنارنج در آمیختگی با صدها گل دیگر در باغ‌ها و کوچه‌پس‌کوچه‌های شیراز، آرامش‌بخش روح آدمی است و انسان را در زیبایی‌ها غرق می‌کند. شیراز از دیرباز با طبیعت پیوندی ناگسستنی داشته است؛ از آرامگاه سعدی و حافظ گرفته تا باغ‌های تاریخی و سایه‌سارهای کهنسال قصردشت.

شهر راز، گنجینه خفته گردشگری ایران

استان فارس، به‌ویژه شیراز با لقب «شهر راز»، با وجود ظرفیت‌های بالقوه فراوان گردشگری، هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است. معرفی بیشتر این زیبایی‌ها برای جذب گردشگران داخلی و خارجی امری ضروری است.

شیراز به «شهر گل و بلبل» مشهور است و باغ‌های سحرانگیزی مانند باغ ارم، باغ عفیف‌آباد، باغ دلگشا، باغ نارنجستان قوام، باغ جهان‌نما، باغ عمارت شاپوری، باغ هفت‌تنان، باغ تخت، باغ ملی، باغ نظر و باغ‌های قصردشت، خاطره‌ای جاودان در ذهن بازدیدکنندگان می‌سازند.

• باغ ارم: ثبت جهانی یونسکو
• باغ دلگشا: با پیشینه ساسانی
• نارنجستان قوام: متعلق به دوره قاجار
• باغ عفیف‌آباد: با پیشینه صفوی

بهشت‌های گمشده؛ چالش‌های ثبت و مدیریت باغ‌ها

روح‌الله روان‌شاد، کارشناس ارشد مدیریت جهانگردی، از اجرای پروژه‌ای برای ثبت ملی باغ‌های ایرانی خبر می‌دهد. وی ویژگی اصلی باغ‌های ایرانی را وجود عمارت، آب، فضای سبز و انعکاس نور برشمرد و تاکید کرد که عمارت‌های تاریخی مهم‌ترین جاذبه برای گردشگران خارجی هستند.

او همچنین به چالش «چندپارگی مدیریتی» آثار تاریخی اشاره کرد و نبود آمار دقیق از بازدیدکنندگان باغ‌ها را نمونه‌ای از مشکلات دانست. مدیریت یکپارچه اماکن تاریخی زیر نظر اداره‌کل میراث فرهنگی ضروری است؛ در حال حاضر، باغ ارم توسط دانشگاه شیراز، دلگشا توسط شهرداری و عفیف‌آباد توسط ارتش اداره می‌شوند.

رقص سرونازها در باغ ارم؛ نگینی در تاج یونسکو

باغ ارم با سروهای سر به فلک‌کشیده‌اش، نگین باغ‌های شیراز و نمونه‌ای بی‌بدیل از باغ ایرانی است. مورخان ساخت این باغ را به سلجوقیان نسبت می‌دهند.

این باغ در سال ۱۳۵۳ در فهرست آثار ملی و در سال ۱۳۹۰ به‌عنوان یکی از ۹ باغ ایرانی در یونسکو ثبت شد. اکنون با عنوان «باغ گیاه‌شناسی» میزبان گونه‌های نادر گیاهی است و گلستان رز کم‌نظیر آن در کنار معماری منحصربه‌فرد و نقاشی‌های فیروزه‌ای پیشانی بنا، چشم‌ها را خیره می‌کند.

معماری شگفت‌انگیز باغ عفیف‌آباد

باغ عفیف‌آباد با ۱۳ هکتار وسعت، از زیباترین باغ‌های شیراز است. علاوه بر زیبایی‌های طبیعی، وجود «موزه سلاح خاورمیانه» با مصنوعات ارزشمند، دلیلی قانع‌کننده برای بازدید است.

معماری خارق‌العاده آن شامل ستون‌های گچی الهام‌گرفته از تخت جمشید، مجسمه شیرها، گچ‌بری‌ها و مقرنس‌کاری‌های باشکوه، تحسین‌برانگیز است. حوض وسیع مقابل عمارت، انعکاس‌دهنده زیبایی آن است و زیرزمین، موزه‌ای از سلاح‌های تاریخی را در خود جای داده است.

باغ جهان‌نما و زمزمه‌های رکن‌آباد در شعر حافظ

باغ جهان‌نما بهشت کوچک شیراز است و جوی آب رکن‌آباد که از میانش می‌گذرد، غم‌ها را می‌شوید. حافظ در وصفش سروده است: «ز رکن‌آباد ما صد لوحش الله...».

جهان‌گردانی چون لرد کرزن و شاردن نیز از زیبایی‌های آن به نیکی یاد کرده‌اند. عمارت وسط باغ که یادآور اصالت ایرانی است، اکنون پس از قرن‌ها گسترش یافته و حصارکشی آن به دوران زندیه بازمی‌گردد.

عطر جاودان باغ دلگشا؛ از ساسانیان تا کلکسیون‌های نایاب

باغ دلگشا با پیشینه‌ای از ساسانیان، صفویان و قاجار، در نزدیکی آرامگاه سعدی و آکنده از درختان نارنج است. عطر بهارنارنجش در اردیبهشت، فضایی افسون‌گر می‌آفریند.

عمارت کلاه‌فرنگی سه‌طبقه‌اش با الهام از معماری ساسانی و ایوان ستون‌دار رو به استخر، چشم‌نواز است. موزه داخل آن، کلکسیونی نادر از سکه، تمبر، لباس، رادیوهای قدیمی (۵۰ دستگاه) و اشیای تاریخی را به نمایش گذاشته است. این باغ در سال ۱۳۸۱ ثبت ملی شد.

باغ نظر، چشم‌اندازی از شکوه زندیه

باغ نظر که دیدگان گردشگران را می‌رباید، به نام‌های عمارت کلاه فرنگی، باغ موزه پارس و مقبره کریم خان نیز مشهور است. این باغ در شیراز، خیابان کریم‌خان زند و روبروی ارگ کریم‌خانی قرار دارد.

اگرچه این باغ قبل از دوران زندیه نیز وجود داشته، اما ساماندهی و احداث بناهای مختلف آن به دستور کریم‌خان زند صورت گرفته و به همین دلیل او را بانی این باغ می‌دانند. عمارت کلاه فرنگی در باغ نظر در سال ۱۳۱۶ به موزه پارس تبدیل شد که اشیاء گوناگونی از دوران قبل و بعد از اسلام در آن دیده می‌شود. باغ نظر در سال ۱۳۱۴ با شماره ۲۴۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

باغ نارنجستان قوام؛ عطر دل‌ربای نارنج

باغ نارنجستان که به باغ قوام نیز شهرت دارد، یکی از زیباترین جاهای دیدنی شیراز است. این بنا از عمارت‌های دوره قاجاریه است و به‌دلیل وفور درختان نارنج به این نام خوانده می‌شود. باغ نارنجستان قوام در محله «بالاکفت» و در قسمت شرقی انتهای خیابان لطفعلی‌خان زند قرار دارد.

باغ تخت؛ باغی با پیشینه سلجوقی

مجموعه تاریخی «باغ تخت» که در اواخر قرن پنجم هجری احداث شده، چشم‌اندازی زیبا و متفاوت از شهر شیراز را پدید می‌آورد و یکی از جاذبه‌های گردشگری شهر در ایام قدیم بوده است. این مجموعه یا همان "باغ معلق"، از باغ‌های تاریخی شیراز بود که ارتش از آن نگهداری کرده است.

باغ هفت‌تنان؛ گنجینه‌ای از سنگ‌ها و عرفان

باغ و عمارت هفت‌تنان مربوط به دوره زندیه است و در شیراز، شمال چهل‌تنان، زیر تخت ضرابی واقع شده است. این اثر در دی ماه ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

باغ هفت‌تنان که یکی از بناهای کریم‌خان زند در شیراز می‌باشد، باغ مصفایی است که در شمال آرامگاه حافظ در دامنه کوه تخت ضرابی قرار گرفته است. علت نامگذاری این بنا به هفت‌تنان، وجود هفت قبر از هفت عارف در این باغ است که کریم‌خان زند روی هر کدام، سنگ بزرگ بدون کتیبه‌ای نصب کرده است.

بنا دارای یک ایوان دو ستونی است که دیواره‌های آن مزین به تابلوهای نقاشی نفیسی از آثار آقاصادق، نقاش مشهور دوره زندیه، است. هم‌اکنون از این ساختمان و باغ به عنوان گنجینه‌ سنگ‌های کهن بهره‌برداری می‌شود؛ سنگ‌های موجود در این گنجینه متعلق به سده‌های سوم تا یازدهم هجری قمری هستند که با انواع خطوط کوفی، ثلث، نستعلیق، دیوانی، توقیع، تعلیق، نسخ و... به شیوه‌ زیبایی آراسته شده‌اند.

عمارت شاپوری؛ نشانی از پهلوی اول

عمارت شاپوری از زیباترین باغ‌عمارت‌های شیراز و مکان‌های دیدنی استان فارس است. این عمارت به دوره پهلوی اول تعلق دارد و در آن می‌توان تلفیقی از معماری ایرانی و اروپایی را مشاهده کرد.

در این مجموعه، جلوه‌های طبیعی باغ و معماری زیبای بنا در کنار یکدیگر چشم‌اندازی منحصربه‌فرد را خلق کرده‌اند. این باغ‌عمارت که در تاریخ ۱۶ مهر سال ۱۳۷۹ به‌عنوان یک اثر ملی با شماره ۲۷۸۱ ثبت شد، در حال حاضر میزبان کافی شاپ و رستوران عمارت شاپوری است. عمارت شاپوری در خیابان کریم‌خان زند، خیابان انوری، تقاطع اهلی قرار دارد.

فریاد خاموش باغ‌ها؛ زنگ خطر نابودی ریه‌های سبز شیراز

در دهه‌های اخیر، توسعه ناپایدار بیش از نیمی از باغ‌های شیراز را بلعیده است؛ وسعت آن‌ها از سه هزار هکتار به کمتر از یک هزار هکتار کاهش یافته است.

کارشناسان هشدار می‌دهند تغییر کاربری‌های بی‌رویه، ساخت‌وسازهای غیرمجاز و بی‌توجهی به ارزش‌های زیست‌محیطی، شیراز را از «شهر باغ‌ها» به شهری در معرض بحران تبدیل کرده است.

علیرضا اسکندری، کارشناس اقتصادی، تاکید می‌کند: نگهداری از باغ‌ها وظیفه‌ای همگانی است؛ سکوت امروز، به معنای نابودی هویت شیراز فرداست؛ شیراز بدون باغ، شیراز نیست. استان فارس با سه هزار و ۷۰۰ اثر ثبتی (۴۰ درصد آثار کشور)، نیازمند چاره‌اندیشی فوری برای حفاظت از گنجینه‌های سبزش است.