کاهش ۴۰ درصدی آب قنات‌ها در خراسان شمالی؛ زنگ خطر برای معیشت روستایی

خشکسالی‌های پی‌درپی و کاهش چشمگیر بارندگی در سال‌های اخیر، نفس قنات‌های کهن خراسان شمالی را به شماره انداخته است. این منابع آبی سنتی که قرن‌ها شریان حیات کشاورزی و روستایی بوده‌اند، اکنون با افت شدید آبدهی مواجه شده و بسیاری در آستانه خشک شدن کامل قرار دارند؛ وضعیتی که امنیت آبی و معیشت ساکنان روستاها را به طور جدی تهدید می‌کند.

کاهش ۴۰ درصدی آبدهی قنات‌ها

بر اساس اعلام مدیران حوزه آب و خاک استان، آبدهی ۶۵۳ رشته قنات شناسه‌دار خراسان شمالی حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است. این افت شدید، میزان آبدهی سالانه این قنات‌ها را از بیش از ۱۲۰ میلیون مترمکعب در سال‌های پرآب، به حدود ۷۴ میلیون مترمکعب در حال حاضر رسانده است.

آمارهای رسمی نشان می‌دهد منابع آبی استان شامل ۳۳۶۶ حلقه چاه عمیق با تخلیه سالانه ۴۰۳.۹ میلیون مترمکعب، ۳۰۶۶ دهنه چشمه با تخلیه سالانه ۳۵۶ میلیون مترمکعب و ۶۵۳ رشته قنات با تخلیه سالانه ۸۶.۲ میلیون مترمکعب (آمار قبل از افت شدید) است.

کاهش بارندگی در سال‌های اخیر، که در سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ به یکی از خشک‌ترین سال‌های دهه اخیر تبدیل شد، عامل اصلی این وضعیت بحرانی برای منابع آبی سنتی و زیرزمینی است.

تهدید معیشت و سکونت روستایی

خراسان شمالی با ۳۴۴ هزار هکتار اراضی کشاورزی و بیش از ۸۰ هزار بهره‌بردار، استانی مهم در تولیدات زراعی و باغی است. حدود ۴۴ درصد از جمعیت استان در روستاها سکونت دارند و بخش کشاورزی سهمی ۳۷ تا ۴۲ درصدی در اشتغال استان دارد.

کاهش آب قنات‌ها به طور مستقیم بر برداشت محصولات کشاورزی، درآمد خانوارهای روستایی و در نهایت بر پایداری سکونت در روستاها تأثیر می‌گذارد و می‌تواند منجر به تبعات اقتصادی، اجتماعی و مهاجرتی گسترده شود.

روایت تلخ قنات‌های خاموش

در روستای پیرشهید شیروان، مردی ۷۰ ساله با حسرت به دهانه خشک‌شده قنات روستا می‌نگرد. او می‌گوید:

وقتی بچه بودم، صدای آب از دهانه قنات مثل لالایی می‌آمد. پدرم می‌گفت که این آب، از دل کوه می‌آید تا زمین ما نفس بکشد. حالا چند سالی‌ است که این صدای زندگی خاموش و هیچکس دلش با قنات نیست، زمین هم دیگر دل‌خوشی ندارد.

این تنها روایت یک کشاورز نیست؛ پژواک صدای صدها روستایی است که شاهد خشک شدن باغ‌ها و مزارع خود هستند. کشاورزان از نبود توان مالی برای لایروبی قنات‌ها گلایه دارند؛ کاری که پیشتر سالی یک‌بار با کمک اهالی انجام می‌شد اما اکنون سال‌هاست متوقف شده است.

مرمت‌های ناکافی در برابر نیازهای گسترده

در حالی که بسیاری از قنات‌های استان نیازمند احیا و مرمت فوری هستند، محدودیت اعتبارات چالش بزرگی ایجاد کرده است.

مدیر امور آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی اعلام کرد که مبلغ ۸۰۰ میلیارد ریال اعتبار در قالب سفر ریاست جمهوری برای احیای قنوات طی سه سال آینده مصوب شده که تاکنون ۲۰۵ میلیارد ریال آن پرداخت شده است. همچنین حدود ۱۸۰ میلیارد ریال از محل منابع استانی در سال ۱۴۰۳ به مرمت قنوات اختصاص یافته است.

با این حال، کارشناسان معتقدند برای لایروبی کامل هر قنات فعال، دست‌کم یک تا ۱.۵ میلیارد ریال اعتبار نیاز است. با اعتبارات موجود تنها می‌توان بخش کوچکی از قنوات را به شکل حداقلی حفظ کرد.

زنگ خطر برای آینده کشاورزی

کاهش آب قنات‌ها فشار بر چاه‌های عمیق را افزایش داده و باعث افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی شده است. این روند اگر مهار نشود، می‌تواند به نابودی تدریجی بخش کشاورزی در بسیاری از مناطق استان منجر شود.

قنات‌ها میراثی هزاران ساله و شریان حیاتی زمین هستند که امروز یکی‌یکی در حال خاموشی‌اند. نجات این منابع آبی سنتی نیازمند عزم جدی ملی، مدیریت منابع، حمایت از کشاورزان و افزایش بهره‌وری آبی است؛ پیش از آنکه آخرین صدای قنات در دل خشکسالی برای همیشه گم شود.