شاخص فلاکت در بهار ۱۴۰۴؛ خوزستان در صدر، خراسان جنوبی در قعر جدول

شاخص فلاکت (Misery Index) معیاری اقتصادی است که برای سنجش میزان دشواری اقتصادی مردم یک کشور به کار می‌رود. این شاخص که اولین بار توسط آرتور اوکان، اقتصاددان آمریکایی، معرفی شد، با جمع کردن نرخ بیکاری و نرخ تورم محاسبه می‌شود.

افزایش شاخص فلاکت نشان‌دهنده وضعیت نامطلوب‌تر اقتصادی است، زیرا هم‌زمان با افزایش بیکاری (نبود فرصت شغلی)، تورم (کاهش قدرت خرید) نیز در جامعه بالا می‌رود. این شاخص به طور مستقیم نشان‌دهنده میزان رنج مردم از مشکلات اقتصادی است.

در ایران، شاخص فلاکت به دلیل تورم مزمن و نرخ نسبتاً بالای بیکاری در سال‌های اخیر، در سطوح بالایی قرار داشته که گویای شرایط دشوار معیشتی برای بخش قابل توجهی از جامعه است.

روند فصلی شاخص فلاکت در ایران از ابتدای سال ۱۳۹۲ نوسانات قابل توجهی را تجربه کرده است. بخش عمده این نوسانات به نظر می‌رسد ناشی از تأثیر تحریم‌های بین‌المللی، به‌ویژه تحریم‌های آمریکا، بر اقتصاد ایران بوده است.

متغیرهای بازار کار مانند نرخ بیکاری، به جز در دوره شیوع کرونا که به شدت تحت تأثیر قرار گرفتند، در طول زمان حساسیت کمتری نسبت به شوک‌های سیاسی نشان داده‌اند. بنابراین، نرخ تورم نقش اصلی را در بالا و پایین رفتن شاخص فلاکت ایفا می‌کند.

تحریم‌ها از دو مسیر اصلی باعث افزایش تورم می‌شوند:

• کاهش درآمدهای نفتی و کسری بودجه: محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها درآمدهای نفتی دولت را کاهش داده و منجر به کسری بودجه می‌شود. دولت معمولاً برای جبران این کسری به استقراض از شبکه بانکی روی می‌آورد که خود عامل تورم‌زاست.
• افزایش نرخ ارز و انتظارات تورمی: وقوع تحریم‌ها اغلب باعث افزایش نرخ ارز می‌شود که این امر به نوبه خود انتظارات تورمی را در جامعه دامن می‌زند. اگر این انتظارات با سیاست‌های پولی و بانکی مناسب مهار نشوند، می‌توانند به افزایش سطح عمومی قیمت‌ها منجر شوند.

بررسی داده‌های شاخص فلاکت در دهه ۱۳۹۰ نشان‌دهنده نوسانات قابل توجهی است:

• در تابستان سال ۱۳۹۲، شاخص فلاکت برابر با ۴۷.۶ بود که تا قبل از تابستان ۱۳۹۸ بالاترین رقم محسوب می‌شد.
• پس از امضای برجام در تابستان ۱۳۹۴ و رفع موقت تحریم‌ها، تورم کاهش یافت و در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ تک‌رقمی شد. در نتیجه، شاخص فلاکت در تابستان ۱۳۹۶ به ۱۹.۲ رسید که نشان‌دهنده بهبود وضعیت معیشتی در دوره کاهش تحریم‌ها بود.
• با خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷ و بازگشت تحریم‌ها، نرخ تورم و به تبع آن شاخص فلاکت مجدداً صعودی شد.
• در تابستان ۱۳۹۸، شاخص فلاکت به ۵۳.۲ رسید که بالاترین مقدار از سال ۱۳۹۲ بود.
• این روند صعودی در سال ۱۴۰۰ ادامه یافت و در تابستان آن سال به ۵۵.۹ رسید که رکوردی جدید پس از تابستان ۱۳۹۸ محسوب می‌شد.
• روند افزایش فلاکت در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ نیز ادامه پیدا کرد و در بهار ۱۴۰۲ به ۵۶.۷ رسید که بالاترین مقدار این شاخص از سال ۱۳۹۲ تا آن زمان بود.

با این حال، از بهار ۱۴۰۲ تا بهار سال جاری (۱۴۰۴)، این شاخص روندی نزولی داشته و در اولین فصل سال ۱۴۰۴ به ۴۱.۸ کاهش یافته است. این کاهش عمدتاً نتیجه سیاست‌های کنترل تورم توسط بانک مرکزی، از جمله سیاست سقف ترازنامه و افزایش نرخ بهره، بوده است.

شاخص فلاکت کل کشور در بهار ۱۴۰۴ که از مجموع تورم سالانه خرداد و نرخ بیکاری بهار ۱۴۰۴ به دست آمده، برابر با ۴۱.۸ محاسبه شده است.

استان‌هایی با پایین‌ترین شاخص فلاکت:

• خراسان جنوبی: ۳۶ (پایین‌ترین در کشور)
• یزد
• آذربایجان شرقی
• زنجان

استان‌هایی با بالاترین شاخص فلاکت:

• خوزستان: ۴۸ (بالاترین در کشور)
• ایلام
• اصفهان
• سمنان
• اردبیل

این تفاوت‌ها در سطح استانی بیشتر ناشی از تفاوت در نرخ بیکاری استان‌هاست، در حالی که نرخ تورم در بسیاری از استان‌ها نزدیک به هم است.