فتحعلی‌بیگی: تعزیه فقط نمایش مذهبی نیست، ظرفی فرهنگی برای تاریخ و اسطوره است

تعزیه؛ فراتر از یک نمایش مذهبی

داوود فتحعلی‌بیگی، چهره شناخته‌شده نمایش ایرانی، در نشستی با عنوان «آسیب‌شناسی تعزیه در روزگار اکنون» در کافه‌خبر، تعزیه را صرفاً یک نمایش مذهبی نمی‌داند. او معتقد است تعزیه ظرفیتی فرهنگی است که می‌تواند طیف وسیعی از مضامین دینی، تاریخی، اجتماعی و اسطوره‌ای را بازنمایی کند.

تعریف و ریشه‌های تعزیه

فتحعلی‌بیگی در این نشست، ساده‌ترین تعریف آکادمیک از تعزیه یا شبیه‌خوانی را این‌گونه بیان کرد: «تعزیه، گونه‌ای از نمایش رواییِ منظومِ آهنگینِ ایرانی است که براساس اصول، قواعد و قراردادهای مشخص، در میان حلقه‌ای از تماشاگران به اجرا درمی‌آید.» او افزود که از نظر محتوایی، تعزیه در ابتدا بر بازنمایی قیام امام حسین(ع) و یارانش در قالبی نمایشی-آیینی تمرکز داشت. شکل‌گیری این هنر نمایشی به دوران صفویه بازمی‌گردد، اما در همان چارچوب اولیه باقی نمانده و به‌تدریج گسترش و تحول یافته است.

گسترش مضامین و تحول روایی

نخستین موضوع مورد توجه تعزیه‌پردازان، ماجرای عاشورا و شهادت امام حسین(ع) بود. با گذر زمان، این روایت تفصیلی‌تر شد و برای هر یک از شخصیت‌های حاضر در واقعه کربلا، که در تعزیه از ۷۲ تن آنان نام برده می‌شود، مجالس مستقلی نوشته شد؛ از جمله برای حربن یزید ریاحی، حضرت علی‌اکبر، حضرت قاسم، حضرت عباس و خود امام حسین(ع).

دامنه موضوعات تعزیه‌نامه‌ها فراتر رفت و به وقایع پیش از عاشورا، زندگی پیامبران، داستان آدم و حوا، هابیل و قابیل و مفاهیمی چون «تعزیه عالم ذر» نیز پرداخت. همچنین، برخی مجالس به حوادث پس از کربلا، روایت‌هایی درباره امامان بعدی و معجزات امام زمان اختصاص یافت.

این روند تحول در اواخر دوران قاجار به اوج رسید، جایی که برخی تعزیه‌ها به مسائل روز جامعه پرداختند؛ از جمله با الهام از رخدادهای تاریخی مانند قتل ناصرالدین‌شاه یا امیرکبیر. در این مرحله، گرایش به بازنمایی ادبیات حماسی و عرفانی نیز در تعزیه دیده شد.

تنوع موضوعی و جایگاه ملی

تنوع و گستردگی قلمرو تعزیه به حدی رسید که حتی روابط میان شبیه‌خوان‌ها نیز سوژه مجالس شد؛ مانند تعزیه‌هایی با عنوان «مالیات گرفتن جناب معین‌البکا» یا «وفات بانی». این وسعت موضوعی نشان می‌دهد که تعزیه تنها یک نمایش مذهبی نیست، بلکه ظرفی فرهنگی برای بازنمایی طیف گسترده‌ای از مضامین دینی، تاریخی، اجتماعی و اسطوره‌ای است.

فتحعلی‌بیگی در پایان، تعزیه را نمایشی آیینی و بی‌نظیر دانست که به دلیل گستره جغرافیایی اجرا و تنوع قومی مشارکت‌کننده در شکل‌گیری و پردازش آن، به تعبیر جلال ستاری می‌تواند «نمایش ملی ایران» نامیده شود.