گزارش مرکز پژوهش‌ها: چالش‌ها و راهکارهای افزایش شفافیت در شهرداری‌ها

اهمیت بنیادین شفافیت در حکمرانی محلی

شفافیت به عنوان یکی از اصول بنیادین حکمرانی خوب، نقش محوری در بهبود کارآمدی نهادهای دولتی، ارتقای پاسخگویی و افزایش اعتماد عمومی ایفا می‌کند. شهرداری‌ها و حکومت‌های محلی به دلیل ارتباط مستقیم با نیازها و خواسته‌های شهروندان، نیازمند سطوح بالایی از شفافیت هستند. برنامه توسعه ملل متحد شفافیت را «به اشتراک‌گذاری اطلاعات و عمل کردن به شیوه باز» تعریف می‌کند. شفافیت به ذی‌نفعان امکان می‌دهد اطلاعات لازم برای افشای سوءاستفاده‌ها و دفاع از منافع خود را جمع‌آوری کنند و با ایجاد رویه‌های شفاف برای تصمیم‌گیری عمومی و کانال‌های باز ارتباطی، طیف وسیعی از اطلاعات را در دسترس همگان قرار می‌دهد.

شفافیت در نظام شهری منجر به مشارکت مدنی و فعال شهروندان در زندگی عمومی می‌شود که این امر به مصلحت عمومی کمک می‌کند. میزان و کیفیت مشارکت مدنی به طور مستقیم با سطح اعتماد در حاکمیت محلی و نهادهای عمومی مرتبط است. کمبود اعتماد می‌تواند به عدم مشارکت شهروندان، بی‌انگیزگی جوامع محلی و حتی بخش خصوصی در انجام وظایف عمومی و فرآیندهای دموکراتیک محلی منجر شود.

تجربیات جهانی و چالش‌های ایران

تجربیات جهانی نشان می‌دهد که شفافیت در حکومت‌های محلی با استفاده از فناوری‌های نوین، سامانه‌های اطلاعاتی یکپارچه و مقررات دقیق قابل بهبود است. کشورهایی مانند دانمارک و سوئد با ایجاد پلتفرم‌های آنلاین شفاف و دسترسی آسان به اطلاعات شهری، الگوهای موفقی در این زمینه هستند. این کشورها نه تنها فرآیندهای مالی را شفاف کرده‌اند، بلکه با سیستم‌های نظارتی مستقل و مشارکت فعال شهروندان، اعتماد عمومی را تقویت و فساد را کاهش داده‌اند.

در ایران، با وجود تلاش‌ها و تصویب قوانین متعدد در زمینه شفافیت، چالش‌هایی نظیر ضعف زیرساخت‌های فنی، قوانین مبهم، مقاومت سازمانی و فقدان دستورالعمل‌های اجرایی همچنان وجود دارد. «قانون ارتقای سلامت نظام اداری و مقابله با فساد» یکی از مهم‌ترین قوانین ملی است که دستگاه‌های اجرایی، از جمله نهادهای عمومی و غیردولتی را مکلف به انتشار عمومی اطلاعات سازمانی، قوانین، مقررات، رویه‌ها، تصمیمات مرتبط با حقوق شهروندی، مراحل اخذ مجوزها، قراردادها و اطلاعات شهرسازی کرده است.

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، شهرداری‌ها با دیوان‌سالاری پیچیده، ضعف زیرساخت‌های فنی، ابهام‌های قانونی و مقاومت در برابر تغییر مواجه هستند. این چالش‌ها منجر به کاهش شفافیت، بی‌اعتمادی عمومی و ناکارآمدی در ارائه خدمات می‌شود. شکاف بین قوانین و رویه‌ها و غلبه امر غیررسمی، فرآیندها را طولانی کرده و مقاومت بدنه سازمانی در برابر شیوه‌های الکترونیکی، قدرت اجرایی مدیران میانی را کاهش می‌دهد. فقدان زیرساخت فنی مطلوب نیز منجر به عدم یکپارچگی سامانه‌های اطلاعاتی و نبود الزام سیستمی برای ثبت اطلاعات می‌شود.

راه‌حل‌های پیشنهادی برای بهبود شفافیت

مرکز پژوهش‌های مجلس برای حل چالش‌های شفافیت در شهرداری‌ها و نهادهای دولتی، راه‌حل‌های زیر را توصیه می‌کند:

• شناسنامه خدمات: داشتن شناسنامه خدمات در شهرداری‌ها و استانداری‌ها و الکترونیکی کردن فرآیندها برای رصدپذیری و اصلاح رویه‌ها.
• ارتقای کیفیت داده‌ها: اطمینان از کیفیت، کاربردی بودن و مرتبط بودن داده‌ها با همکاری سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از طریق پیاده‌سازی سند حکمرانی داده‌ها.
• به‌روزرسانی قوانین: به‌روزرسانی قوانین شهرداری‌ها، آیین‌نامه مالی و آیین‌نامه معاملات برای ارائه تعریف دقیق‌تر از حریم شخصی و شفافیت، همراه با تدوین دستورالعمل‌های اجرایی.

الگوهای جهانی و شاخص‌های شفافیت

ارزیابی شفافیت در حکومت‌های محلی یک روند نسبتاً جدید جهانی است. اوکراین با مطالعه «حکومت محلی باز» پیشگام بود. سازمان شفافیت بین‌المللی اسلواکی نشان داده که سطح شفافیت شهرداری‌ها در این کشور از سال 2010 تا کنون به طور متوسط از 40 به 57 درصد افزایش یافته و شفافیت به موضوع اصلی رقابت‌های انتخاباتی تبدیل شده است.

در اسپانیا، شاخص شفافیت شهرداری‌ها سالانه منتشر می‌شود و سطح شفافیت 110 شهرداری بزرگ را اندازه‌گیری می‌کند. این شاخص اعتبار بالایی کسب کرده و میانگین شفافیت طی چند سال اخیر بیش از 27 درصد افزایش یافته است. کشورهایی مانند پرتغال نیز از سال 2013 محاسبه و انتشار شاخص شفافیت شهرداری را آغاز کرده‌اند.

شاخص شفافیت آنلاین شهرداری‌های پرتغال، تدوین شده در سال 2016، بر قابل مشاهده بودن تمام فعالیت‌ها و وظایف شهرداری‌ها برای عموم تأکید دارد تا جامعه مدنی بتواند به اطلاعات مرتبط به صورت کامل، به‌موقع و آنلاین دسترسی داشته باشد. برنامه‌ریزی شهری و مدیریت زمین یکی از مهم‌ترین شاخص‌های این ارزیابی است. سوئد و دانمارک نیز با پلتفرم‌های آنلاین شفاف، دسترسی مردم به اطلاعات شهری و مشارکت فعال آن‌ها در تصمیمات را تسهیل کرده‌اند.