بررسی اندیشه سیاسی توماس آکویناس در «درباب پادشاهی» و جایگاه آن در دوران مدرن

جایگاه «درباب پادشاهی» در اندیشه آکویناس

کتاب «درباب پادشاهی» اثری بنیادین برای فهم اندیشه سیاسی توماس آکویناس است. این کتاب که در سنت اندرزنامه‌نویسی قرون وسطی نگاشته شده، با هدف نصیحت هوگوی دوم، پادشاه قبرس، آغاز شد اما پس از مرگ هوگو در سال ۱۲۶۷ ناتمام ماند. این رساله به وضوح تأثیر ارسطوگرایی سیاسی بر توماس را نشان می‌دهد، به‌ویژه در دسته‌بندی انواع حکومت و مفهوم «طبع مدنی آدمی» که ارسطو در کتاب «سیاست» به آن پرداخته بود. این اثر برای درک دیدگاه‌های توماس درباره:

• انواع حکومت و تعاریف آن‌ها
• چیستی حکومت مرکب
• انواع قانون

اهمیت ویژه‌ای دارد.

اختلافات فکری آکویناس با الهی‌دانان مسیحی

چند سال پس از درگذشت توماس آکویناس، برخی آموزه‌های او، از جمله نظریه «وحدت جوهری انسان»، توسط اسقف پاریس محکوم شد. توماس معتقد بود که تنها یک صورت حقیقی، یعنی نفس ناطقه، در انسان وجود دارد که او را به انسان تبدیل می‌کند. این در حالی بود که بسیاری از الهی‌دانان مسیحی به وجود سه صورت نباتی، حسی و عقلی در انسان باور داشتند. پذیرش نظریه توماس می‌توانست مشکلاتی الهیاتی در مورد اتحاد جسم مرده مسیح با جسم زنده او ایجاد کند. با این حال، این نظریه بعدها در شورای وین در سال ۱۳۱۲ به رسمیت شناخته شد و تأکید گردید که نفس ناطقه صورت واحد و منحصر به فرد در انسان است.

احیای فلسفه توماسی و نوتومیسم

در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، دو پاپ کاتولیک فتاوایی برای احیای فلسفه توماسی صادر کردند. این احیا با هدف مقابله با عقل‌گرایی و سوبژکتیویسم مدرن صورت گرفت. کلیسای کاتولیک به دنبال پاسخی فلسفی-عقلانی به شکاکیت پسادکارتی بود و این پاسخ را در معرفت‌شناسی واقع‌گرایانه توماس یافت. توماس معتقد بود که شناخت زمانی حاصل می‌شود که صورت شیء در ذهن حاضر باشد، که این به معنای باور به نظامی پیشینی و عقلانی بود که می‌توانست در برابر نسبی‌گرایی و پوچ‌گرایی مدرن مقاومت کند.

نوتومیسم: جنبشی فکری و سیاسی

نوتومیسم، جنبشی فکری و سیاسی بود که با حمایت پاپ در نیمه دوم قرن نوزدهم توسعه یافت. این جنبش پاسخی نظام‌مند به بدعت‌های فلسفی و الهیاتی عصر روشنگری و جهان پساروشنگری محسوب می‌شد. رئوس انتقادی نوتومیسم شامل موارد زیر بود:

• موضع‌گیری علیه عقل‌گرایی و سوبژکتیویسم مدرن: نوتومیسم به دنبال ارائه پاسخی فلسفی-عقلانی به شکاکیت پسادکارتی بود.
• نقد ایدئالیسم: معرفت‌شناسی توماس با مبانی واقع‌گرایانه‌اش، نظریه ایدئالیست‌ها را که داده حسی را واسط شناخت می‌دانستند، به چالش می‌کشید.
• مقابله با نسبی‌گرایی و پوچ‌گرایی: فلسفه توماسی به عنوان سدی در برابر این جریان‌ها عمل می‌کرد که کلیسا و آموزه‌های آن را تهدید می‌کردند.

پیروزی نوتومیسم سریع و فراگیر بود و دومینیکن‌ها نقش مهمی در احیای آن ایفا کردند. پیوس نهم در سال ۱۸۶۴ رساله بدعت‌ها را منتشر کرد که فهرستی از بدعت‌ها مانند طبیعی‌گرایی، خردگرایی، لاادری‌گری، سوسیالیسم، کمونیسم و لیبرالیسم را در بر می‌گرفت. شورای اول واتیکان (۱۸۶۹-۱۸۷۰) نیز با الهام از این رساله، نظریه جدیدی در نسبت ایمان و عقل ارائه داد که با دیدگاه توماس سازگار بود. پاپ لئوی سیزدهم نیز با پذیرش کامل نوتومیسم، آن را به عنوان نیرویی یکپارچه‌کننده در عرصه‌های فکری و اجتماعی به کار گرفت.

اهمیت مطالعه آکویناس برای ایرانیان

مطالعه فلسفه توماس آکویناس، به‌ویژه کتاب «درباب پادشاهی»، از منظر تاریخ اندیشه سیاسی برای ایرانیان حائز اهمیت است. این اثر در سنت اندرزنامه‌نویسی و سیاستنامه‌نویسی نگاشته شده و شباهت‌هایی به سیاستنامه‌های دوره اسلامی مانند «سیرالملوک» و «قابوس‌نامه» دارد. موضوعاتی چون فن حکمرانی، فضیلت‌های حاکم، و نسبت دین و حکومت در هر دو سنت مورد بررسی قرار گرفته‌اند. با این حال، جنبه‌هایی مانند طبیعی‌گرایی و ارسطوگرایی در سیاستنامه‌های اسلامی غایب هستند، که این امر فرصتی برای بررسی تطبیقی و شناخت فهم تمدن اسلامی و غربی از سیاست فراهم می‌آورد.

بهترین صورت حکومت از دیدگاه آکویناس

توماس آکویناس در «درباب پادشاهی»، پادشاهی را بهترین و طبیعی‌ترین صورت حکومت می‌داند، زیرا آن را روش حکمرانی خداوند بر عالم می‌پندارد. او معتقد بود که مسائل اجتماع مستلزم تدبیر یک فرد است. با این حال، دیدگاه او پیچیده‌تر از صرفاً ترجیح پادشاهی مطلق است. بر اساس فقراتی از «جامع الهیات»، توماس حکومت مرکب را بهترین صورت حکمرانی می‌دانست. این حکومت ترکیبی از:

• پادشاهی: برای وحدت و کارآمدی
• آریستوکراسی: برای بهره‌گیری از خرد بهترین مردان
• دموکراسی: برای مشارکت مردمی و مشروعیت

است که با الهام از اصول موسایی و ارسطویی شکل گرفته است. این دیدگاه نشان می‌دهد که توماس صرفاً توصیف ارسطو از «پولیتی» را در ذهن نداشت، بلکه اقتدار متن مقدس و نهادهای الهی برخوردار از قانون اساسی مختلط در تاریخ بنی‌اسرائیل را نیز مد نظر قرار داده بود.

تفسیر دیدگاه آکویناس درباره حکومت

مفسران کلاسیک‌تر اندیشه سیاسی توماس، پادشاهی را صورت مرجح حکومت نزد او می‌دانستند، اما پژوهش‌های اخیرتر، مانند کتاب «حکومت مرکب در سده‌های میانه» نوشته جیمز بلیث، استدلال می‌کنند که مفهوم حکومت مرکب، با توجه به زمینه‌ها و کلیت اندیشه توماس، باید به عنوان یک آلترناتیو سیاسی ظریف و آگاهانه در نظر گرفته شود. به عبارت دیگر، توماس در عین دفاع از پادشاهی، حکومت مرکب را صورتی آرمانی برای حکمرانی می‌دانست. بنابراین، هیچ ناهمسازی بنیادینی در دیدگاه‌های مختلف او درباره صورت حکومت وجود ندارد، اگر تضاد بین حکومت مطلقه و دموکراسی مبتنی بر قانون اساسی در ذهن مدرن ما این موارد را خلط نکند.

نوآوری آکویناس در بحث حکومت

توماس آکویناس در «درباب پادشاهی» به استبداد و تیرانی می‌پردازد و فساد ناشی از حکومت اکثریت (دموکراسی یا الیگارشی) را بیش از فساد ناشی از حکومت یک تن (پادشاهی) برآورد می‌کند. این دیدگاه، برگرفته از نظریه ارسطو است و نباید آن را پیشاهنگ نقد دموکراسی مدرن دانست. توماس در این زمینه، تابع نظریه‌ای بود که در دنیای قدیم پذیرفته شده بود. با این حال، او در طرح مفهوم حکومت مرکب در «جامع الهیات»، بر لزوم وجود عناصر مردمی در حکومت و مزایای دموکراسی تأکید داشت، تا جایی که می‌توانست به حکومت یاری رساند و مصالح اجتماع را برآورده کند.

آثار آینده دکتر سعید ماخانی

دکتر سعید ماخانی در حال حاضر قصد ترجمه شرح توماس آکویناس بر «سیاست ارسطو» را ندارد. او اخیراً ترجمه کتاب «درباره قدرت امپراتوران و پادشاهان» از ویلیام اُکامی را به اتمام رسانده و مشغول ویرایش و نگارش مقدمه آن است. پس از تکمیل این اثر، او قصد دارد به سراغ «مدافع صلح» مارسیلیو پادوآیی و «مرد سیاسی» جان سالیسبوری برود.