یحیی مهدوی؛ بنیان‌گذار فلسفه نوین و احیاگر متافیزیک در ایران

یحیی مهدوی؛ استاد استادان فلسفه نوین ایران

به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد درگذشت یحیی مهدوی، بنیان‌گذار گروه فلسفه دانشگاه تهران و از برجسته‌ترین چهره‌های فلسفه جدید در ایران، گفت‌وگویی با حسن سیدعرب، عضو هیئت علمی بنیاد دایره‌المعارف اسلامی و از شاگردان نزدیک او، انجام شده است. این مصاحبه به بررسی جایگاه فلسفی، تلاش‌های علمی، و دغدغه‌های مهدوی در زمینه فلسفه غرب و اسلامی، و همچنین علاقه عمیق او به فرهنگ و زبان فارسی می‌پردازد.

نقش مهدوی در ساماندهی آموزش فلسفه

یحیی مهدوی با تأسیس گروه فلسفه دانشگاه تهران، به تدریس فلسفه در ایران نظمی آموزشی-علمی بخشید. او معتقد بود که توجه به فلسفه غرب، تبادل و رابطه فرهنگی میان ملت‌های دارای سابقه فلسفی، از جمله ایران با سنت دیرینه فلسفه اسلامی و غرب با فیلسوفان بزرگش، را رونق می‌بخشد.

توجه به فلسفه غرب موجب رابطه فرهنگی بین مللِ آشنا به فلسفه می‌شود.

مهدوی زمینه‌های آموزشی و علمی گفت‌وگو میان فلسفه اسلامی و اروپایی را فراهم آورد و شاگردان او با ترجمه و تفسیر آثار فیلسوفان بزرگ غرب، این دیدگاه کلی او را محقق ساختند. آثاری چون ترجمه اخلاق اسپینوزا توسط محسن جهانگیری و نوشته‌های کریم مجتهدی در تفسیر هگل و کانت، نمونه‌هایی از این تلاش‌ها هستند. رضا داوری اردکانی نیز از جمله شاگردانی است که آثارش بیش از دیگران به این بخش از دیدگاه مهدوی ناظر است.

آثار مکتوب و دغدغه احیای متافیزیک

آثار مهدوی به دو بخش تقسیم می‌شوند: بخشی ناظر به سنت فرهنگی و معنوی ایران، مانند کتاب «قصص قرآن مجید» و «فهرست نسخه‌های مصنفات ابن سینا»، و بخش دیگر که تعداد بیشتری دارد، ناظر به فلسفه غرب است. از جمله این آثار می‌توان به ترجمه کتاب «پدیدارشناسی و فلسفه‌های هست بودن» اثر روژه ورنو و ژان وال، و همچنین «بحث در مابعدالطبیعه» اثر ژان وال اشاره کرد.

متافیزیک و حفظ نظام متافیزیک از دغدغه‌های مهدوی بود.

انگیزه مهدوی در ترجمه این آثار، تلاش برای بازسازی نظام‌های بزرگ متافیزیکی در پی افول آن‌ها در غرب بود. او همسو با فیلسوفانی چون ژان وال، به دنبال طرح دوباره متافیزیک بود و درس «متافیزیک عمومی در غرب» را در برنامه آموزشی گروه فلسفه دانشگاه تهران گنجاند که همچنان تدریس می‌شود. مهدوی از احیاکنندگان مابعدالطبیعه در عصر حاضر به شمار می‌رود.

علاقه عمیق به ایران و زبان فارسی

علاقه مهدوی به ایران از دلبستگی عمیق او به زبان فارسی نشأت می‌گرفت. او زبان فارسی را جوهره تمدن ایرانی می‌دانست و در مدیریت دانشگاه و تألیفاتش، به ترویج و استفاده از آن برای بیان مفاهیم فلسفی اهتمام ویژه‌ای داشت.

به نظر مهدوی تمام فرهنگ و تمدن ایران در زبان فارسی جلوه‌گر شده است.

مهدوی بر این باور بود که زبان فارسی قابلیت طرح اصطلاحات و واژگان فلسفی را دارد و نثر او در ترجمه متون فلسفی، بسیار روان و پاکیزه بود. او شاگردانش را به پاسداری از زبان فارسی در گفتار و نوشتار و استفاده از معادل‌های فارسی برای اصطلاحات لاتین تشویق می‌کرد. مطالعه مداوم متون کهن فارسی مانند گلستان و بوستان سعدی، به غنای نثر او کمک شایانی کرده بود.

آشنایی او با متون عربی قدیم در کنار اهتمام به زبان فارسی، موجب شد که او از تلفیق این دو برای قوام زبان فارسی بهره ببرد. مهدوی برخلاف برخی که زبان فارسی را زبان فلسفه نمی‌دانستند، معتقد بود که این زبان قابلیت بیان مفاهیم فلسفی را دارد و به آثاری چون «مصنفات بابا افضل» و «دانشنامه ابن سینا» که معادل‌های فارسی برای اصطلاحات عربی فلسفه داشتند، توجه ویژه‌ای نشان می‌داد.

جایگاه فلسفه اسلامی در اندیشه مهدوی

توجه مهدوی به فلسفه اسلامی به دوران تحصیل او در استراسبورگ بازمی‌گردد، جایی که رساله‌هایی چون «مصنفات ابن سینا» و «شناخت از دیدگاه فارابی و بعضی دیگر از فیلسوفان مسلمان» را نوشت. او در تأسیس گروه فلسفه دانشگاه تهران نیز بر آشنایی دانشجویان با سنت فلسفی اسلامی تأکید فراوان داشت.

مهدوی تاکید داشتند به اینکه دانشجوی فلسفه حتما باید ابن سینا، سهروردی و ملاصدرا را بشناسند.

مهدوی با تأکید بر گذراندن هشت واحد منطق و تفسیر متون فلسفی مشاء، اشراق و حکمت متعالیه، دانشجویان را به شناخت ابن سینا، سهروردی و ملاصدرا ترغیب می‌کرد. این رویکرد او را می‌توان از بنیان‌گذاران فلسفه تطبیقی در ایران معاصر دانست. تسلط او به زبان‌های فارسی، عربی، فرانسه و انگلیسی، به تحکیم مواجهه زبان با فلسفه، چه اسلامی و چه غربی، کمک شایانی کرد.

خاطره‌ای از استاد

حسن سیدعرب از آشنایی خود با مهدوی در سال‌های پایانی عمر او و توفیق کسب فیض از محضرش سخن می‌گوید. او به خاطره‌ای از پیشنهاد رضا داوری اردکانی برای جمع‌آوری مقالات جشن‌نامه مهدوی اشاره می‌کند که منجر به دیدار جمعی از شاگردان و استادان برجسته کشور با مهدوی و اهدای کتاب «مهدوی‌نامه» به او شد. این دیدار در منزل مهدوی و در جمع اهل علم، خاطره‌ای به یادماندنی را رقم زد.