هشدار وزیر نیرو: سد ماملو در آستانه خروج از مدار؛ بحران آب در تهران جدی‌تر شد

هشدار جدی وزیر نیرو: سد ماملو در آستانه خروج از مدار

در یکی از خشک‌ترین سال‌های آبی کشور، عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، از احتمال «خروج سد ماملو از مدار» تا پایان تابستان خبر داد. این هشدار، زنگ خطر را برای تأمین آب شرب تهران و شهرهای اطراف به صدا درآورده است. وزیر نیرو با اشاره به کاهش ۳۱ درصدی بارندگی نسبت به سال گذشته و ۴۴ درصدی نسبت به میانگین بلندمدت، وضعیت موجود را بحرانی توصیف کرده و خواستار تغییر فوری در الگوی مصرف آب شد.

سد ماملو که طی سال‌های اخیر به یکی از آخرین امیدهای تأمین آب شرب شرق تهران، ورامین و پاکدشت تبدیل شده، اکنون در آستانه خشکی کامل قرار دارد. کاهش بارندگی، مصرف بی‌رویه و تهدیدهای زیست‌محیطی ناشی از فعالیت واحدهای آلاینده در اطراف آن، به این بحران دامن زده‌اند. اما سد ماملو کجاست و از دست رفتن آن چه پیامدهایی برای ساکنان پایتخت خواهد داشت؟

معرفی سد ماملو: موقعیت و مشخصات

سد ماملو، یک سد خاکی با هسته رسی است که در حدود ۳۰ کیلومتری جنوب شرقی تهران، در نزدیکی روستای ماملو و بر روی رودخانه‌های جاجرود و تار (که از دامنه‌های دماوند سرچشمه می‌گیرند) ساخته شده است. عملیات احداث این سد در سال ۱۳۷۹ آغاز و آب‌گیری اولیه آن در دی‌ماه ۱۳۸۴ انجام شد.

• موقعیت جغرافیایی: ۲۵ کیلومتری شرق تهران و ۱۵ کیلومتری شمال پاکدشت.
• مساحت حوضه آبریز: حدود ۱۷۵۰ کیلومتر مربع.
• نقش حیاتی: تأمین آب شرب جنوب و شرق تهران، آبیاری زمین‌های کشاورزی در دشت ورامین و تولید برق.

از نظر ابعاد، دریاچه سد ماملو حدود ۳ کیلومتر طول و ۸۰۰ متر عرض دارد و در برخی نقاط، عمق آن به بیش از ۱۲ متر می‌رسد. متوسط جریان آب سالانه این سد حدود ۲۸۳ میلیون مترمکعب برآورد شده است.

اهمیت استراتژیک سد ماملو برای پایتخت

سد ماملو در کنار چهار سد دیگر (لار، لتیان، طالقان و امیرکبیر)، یکی از پنج منبع اصلی تأمین آب شرب شهر تهران است. با خشک شدن تدریجی سدهای لار و لتیان و کاهش ۳۸ تا ۴۰ درصدی ذخایر آبی در سدهای تهران نسبت به سال گذشته، توجه به ماملو بیش از پیش افزایش یافته است.

اهداف اصلی احداث این سد شامل موارد زیر بوده است:

• مهار سیلاب‌های رودخانه‌های جاجرود و دماوند.
• بهره‌برداری از ظرفیت آبی این حوضه‌ها.
• تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت.

سد ماملو نقشی مهم در تأمین آب شرب و کشاورزی شهرهایی چون پاکدشت، ورامین، قرچک و پیشوا داشته است. گزارش‌ها حاکی از آن است که این سد سالانه ۳۰ میلیون مترمکعب آب شرب برای جنوب شرق تهران تأمین می‌کند، اما در فصول کم‌بارش، این میزان به‌شدت کاهش می‌یابد.

کاهش ذخیره آب در این سد، کشاورزی دشت ورامین را که یکی از قطب‌های تولید محصولات کشاورزی پایتخت است، به شدت تهدید می‌کند. بنابراین، از دست رفتن سد ماملو نه تنها تهدیدی برای امنیت آبی بخش‌های بزرگی از تهران است، بلکه می‌تواند به بحرانی گسترده در حوزه سلامت، کشاورزی و حتی مهاجرت‌های زیست‌محیطی منجر شود.

عوامل مؤثر بر بحران سد ماملو

طرح آبرسانی از سد ماملو به تهران از مهرماه سال ۱۳۹۳ اجرایی شد و قرار بود دو هزار لیتر در ثانیه آب به سامانه شرق تهران وارد کند. این انتقال حیاتی به طول ۸۷ کیلومتر طراحی شده بود تا بخشی از نیاز شرب تهران به ویژه در ماه‌های کم‌بارش پاییز و زمستان تأمین شود. این پروژه در سال ۱۳۹۴ در اوج خود قرار گرفت.

اما با گذشت ۱۱ سال، چالش‌های سد ماملو دیگر فقط به کاهش بارندگی محدود نمی‌شود. این سد با تهدیدهای زیست‌محیطی متعددی از جمله ورود پساب‌های صنعتی و فاضلاب‌های شهری از منطقه پردیس روبرو بوده است. کارشناسان محیط زیست اعلام کرده‌اند که حدود ۹۸ درصد از واحدهای صنعتی در منطقه بومهن و بیش از ۷۰۰ واحد در منطقه جاجرود بدون مجوز و نظارت زیست‌محیطی فعالیت داشته‌اند که احتمال آلودگی آب سد را افزایش داده است.

در سال‌های اخیر، مشکلات سد ماملو بیشتر شده است. این سد، که زمانی به‌عنوان یکی از نمادهای توسعه زیرساخت‌های آبی استان تهران شناخته می‌شد، با خشکسالی‌های پیاپی، افت محسوس بارندگی، افزایش جمعیت و مصرف بی‌رویه توان آبی خود را از دست داد.

از سال ۱۳۹۸ تاکنون، روند کاهش سطح آب در این مخزن خاکی به شکل نگران‌کننده‌ای ادامه داشته و در بهار ۱۴۰۴ به کمترین میزان خود در دهه اخیر رسید. کارشناسان شرکت آب و فاضلاب شرق استان تهران بارها هشدار داده‌اند که موجودی فعلی سد ماملو تنها برای تأمین نیازهای کوتاه‌مدت پاسخگوست و در صورت ادامه روند مصرف فعلی، ذخایر آن عملاً به صفر خواهد رسید.

نکته قابل توجه این است که گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد سرانه مصرف آب در مناطق جنوب شرق تهران دو برابر استاندارد ملی تخمین زده شده است. در ماه خرداد امسال، سد ماملو تنها با حدود ۱۵ درصد ظرفیت خود فعالیت می‌کرد که این خود آلارمی جدی برای لزوم توجه به این مسئله است.