فرصت تاریخی برای نجات تجارت جهانی: همکاری اروپا و هند-اقیانوسیه

فرصت تاریخی برای نجات تجارت جهانی: همکاری اروپا و هند-اقیانوسیه

در بحبوحه فروپاشی نظم تجارت جهانی مبتنی بر قواعد، اتحادیه اروپا و کشورهای تجارت‌محور منطقه هند و اقیانوس آرام در آستانه یک فرصت تاریخی قرار گرفته‌اند. این دو منطقه که همواره از تجارت باثبات و منظم سود برده‌اند، اکنون می‌توانند با تقویت پیوندهای همکاری، رهبری لازم را برای نجات اصول بنیادین نظام تجاری تحت فشار ایفا کنند. این نقش‌آفرینی به‌ویژه در شرایطی که ایالات متحده، رهبر سنتی این نظام، از آن رویگردان شده، اهمیت دوچندانی می‌یابد.

نظم تجاری جهانی در آستانه فروپاشی

جهان به یکی از نقاط عطف بزرگ تاریخ پس از جنگ جهانی دوم نزدیک شده است. نظام تجارت جهانی مبتنی بر قواعد، که طی بیش از ۸۰ سال گذشته موتور اصلی رشد و توسعه اقتصادی جهان بوده، اکنون با سرعت در حال از هم گسیختن است. این نظام، با وجود نواقص، بنیان صلح و شکوفایی بوده است.

عوامل تسریع‌کننده زوال

• سیاست‌های دولت ترامپ: نادیده‌گرفتن آشکار قوانین تجاری و اعمال تعرفه‌های سنگین بر مبنای استدلال‌های ضعیف اقتصادی.
• چالش‌های نهادی: اختلال در کارکردهای حکمرانی منظم تجاری.
• بن‌بست در تصمیم‌گیری: نهادهای جهانی تجارت مانند گات و سازمان جهانی تجارت (WTO) که بر مبنای اجماع عمل می‌کردند، امروز به بن‌بست رسیده‌اند.

در گذشته، اعضا کمتر و همگون‌تر بودند و دستیابی به اجماع آسان‌تر بود. اما امروز با عضویت ۱۶۶ کشور در سازمان تجارت جهانی، قدرت‌های نوظهوری مانند هند، آفریقای جنوبی و برزیل نقش فعال‌تری یافته‌اند و کمتر تن به خواسته‌های کشورهای پیشرو می‌دهند. چین نیز با مدل سرمایه‌داری هدایت‌شده دولتی، به قدرتی اقتصادی، تجاری و فناورانه بدل شده که نگاهش به سیاست اقتصادی، در تضاد با اصول سنتی تجارت مبتنی بر بازار است و حکمرانی تجاری را پیچیده‌تر کرده است.

پس‌لرزه‌های قدرت‌یابی کشورهای در حال توسعه

قدرت‌یابی کشورهای در حال توسعه در حاکمیت تجارت جهانی، تحولی مثبت و دیرهنگام است، اما دستیابی به اجماع را دشوارتر کرده است. قوانین فعلی تجارت جهانی بسیار قدیمی شده‌اند و نیازمند بازنگری هستند، اما امید واقع‌بینانه‌ای برای این اصلاح وجود ندارد. مذاکرات جدید برای آزادسازی تجارت چندجانبه عملاً به فراموشی سپرده شده‌اند.

سازوکار حل اختلاف WTO از کار افتاده است

مهم‌ترین ابزار سازمان تجارت جهانی، یعنی سازوکار حل اختلاف، تقریباً از کار افتاده است. ایالات متحده با استناد به ادعای «افراط قضایی» قضات، مانع انتصاب قضات در هیئت فرجام‌خواهی شده است.

با فرسایش نظام تجارت جهانی، ما وارد دوره‌ای جدید می‌شویم؛ دوره‌ای که احتمال بازگشت به وضعیت پیش از سال ۱۹۴۸، یعنی نظامی مبتنی بر «قانون جنگل» وجود دارد. نتیجه این روند، افزایش موانع تجاری، بی‌توجهی به قواعد، و افزایش تنش‌های سیاسی و اقتصادی خواهد بود. این بازگشت به عقب، هم‌اکنون آغاز شده است.

تجارت و مزایای اجتماعی و اقتصادی آن در معرض تهدید قرار می‌گیرد. از این رو، نیاز به همکاری نزدیک اتحادیه اروپا و کشورهای هند و اقیانوس آرام برای حفظ آنچه از نظم مبتنی بر قواعد باقی مانده، بسیار مهم است.

معنای بازگشت ترامپ و انگیزه‌های همکاری

کشورهای منطقه هند و اقیانوس آرام نیز با اقتصادهایی پویا و در حال رشد، بخش بزرگی از پیشرفت خود را مدیون تجارت آزاد و قانونمند هستند. برای این کشورها، فروپاشی نظم تجارت جهانی می‌تواند پیامدی جدی داشته باشد. نخست‌وزیر سنگاپور به‌صراحت هشدار داده که «نظم پیش‌بینی‌پذیر و مبتنی بر قواعد که می‌شناختیم، در حال محو شدن است».

در سال ۲۰۲۳، پیشنهاد هیئت تجارت سوئد برای همکاری عمیق‌تر حول محور ترانس پاسفیک (CPTPP) بحث‌هایی را آغاز کرد. اما دور دوم ریاست‌جمهوری ترامپ و رویکرد مخرب‌تر او به تجارت، دوباره انگیزه همکاری را در هر دو منطقه برانگیخته است.

• می ۲۰۲۵: امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، در «گفت‌وگوی شانگریلا» در سنگاپور خواهان تشکیل «ائتلاف اقدام» میان اروپا و آسیا برای دفاع از نظم بین‌المللی شد.
• یک ماه پیش‌تر: اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، نیز خواستار همکاری درباره «قواعدی برای تجارت منصفانه جهانی» شده بود.

این تمایل از سوی آسیا نیز مورد استقبال قرار گرفته است. نخست‌وزیر نیوزیلند صراحتاً خواستار همکاری اروپا و اعضای ترانس پاسفیک برای «دفاع از تجارت قانون‌مدار» شده است.

گسست اعتماد در جامعه بین‌المللی کسب‌وکار

جامعه بین‌المللی کسب‌وکار دچار شوک شده است. چشم‌انداز تعرفه‌ای که برای دهه‌ها باثبات بود، اکنون به‌صورت مداوم دچار آشفتگی است: جنگ‌های تجاری متناوب، تعرفه‌های نجومی که ناگهان اعمال یا لغو می‌شوند، و حتی یک پست شبانه در رسانه‌های اجتماعی کاخ سفید می‌تواند کل زنجیره‌های تامین جهانی را دچار بحران کند.

این بی‌ثباتی برای تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاری و تولید، به‌ویژه برای بنگاه‌های کوچک و متوسط در آسیا که منابع محدودی دارند، بسیار زیان‌آور است. اعتماد به امکان ادامه کسب‌وکار بر اساس الگوی پیشین به‌شدت آسیب دیده است.

همکاری نزدیک اروپا و هند و اقیانوس آرام، اگرچه کل بی‌ثباتی را رفع نمی‌کند، اما می‌تواند کورسوی امیدی برای حفظ تجارت قانون‌مدار ایجاد کند. این همکاری نشان خواهد داد که دو بلوک اقتصادی مهم که تقریباً یک‌سوم تولید ناخالص جهانی را نمایندگی می‌کنند، قصد دفاع از تجارت باز و مشارکتی را دارند. چنین همکاری‌ای می‌تواند این مناطق را به پناهگاهی امن برای سرمایه‌گذاری و تجارت بدل کند، در شرایطی که دیگر قدرت‌های بزرگ به جنگ تجاری مشغول‌اند.

اهرم مشترک اروپا و آسیا: فرصت استراتژیک CPTPP

از منظر ژئوپلیتیکی، همکاری در قالب توافق جامع و پیشرفته شراکت ترانس‌ پاسیفیک (CPTPP) می‌تواند معنایی مهم داشته باشد. اگرچه چین برای عضویت در این نهاد درخواست داده، اما نه چین و نه آمریکا عضو آن نیستند. این مساله یک فرصت استراتژیک است.

در رقابت فزاینده میان چین و آمریکا، کشورهای آسیایی و اروپایی تحت فشار قرار دارند که به یکی از این دو گرایش پیدا کنند. اگر اتحادیه اروپا و هند و اقیانوس آرام بتوانند در چارچوبی «بی‌طرف» مانند ترانس پاسفیک همکاری کنند، از افتادن در دام این رقابت اجتناب خواهند کرد و استقلال و وزن اقتصادی خود را نشان خواهند داد. این می‌تواند الگویی الهام‌بخش برای دیگر کشورها نیز باشد.

همچنین، این همکاری می‌تواند واکنشی هماهنگ و موثر در برابر اقدامات غیرقانونی و تخریبی تجاری آمریکا باشد. ترامپ در مذاکرات تجاری از سیاست «اهرم فشار» استفاده می‌کند. اما اگر اروپا و آسیا این اهرم را به‌صورت مشترک به کار ببرند، ممکن است بتوانند رفتارهای افراطی او را مهار کنند.

CPTPP: منطقی‌ترین نقطه آغاز

ترانس پاسفیک منطقی‌ترین نقطه آغاز نهادی برای تلاش جهت تقویت همکاری‌های تجاری میان اروپا و منطقه هند-اقیانوس آرام به شمار می‌رود. این توافق به‌طور گسترده به‌عنوان باکیفیت‌ترین توافق چندجانبه موجود شناخته می‌شود، چرا که تعهدات آن در حوزه‌هایی مانند تجارت دیجیتال و بنگاه‌های دولتی، بسیار فراتر از تعهدات WTO یا سایر توافقات منطقه‌ای و دوجانبه است.

اعضای CPTPP (تأسیس ۲۰۱۸):

• استرالیا
• برونئی
• کانادا
• شیلی
• ژاپن
• مالزی
• مکزیک
• نیوزیلند
• پرو
• سنگاپور
• بریتانیا
• ویتنام

اگرچه ترانس پاسفیک یک توافق جامع تجارت آزاد است، اما اتحادیه اروپا و اعضای این نهاد می‌توانند بخش‌هایی را انتخاب کنند که در کوتاه‌مدت بیشترین ظرفیت پیشرفت را دارند و بخش‌های پیچیده‌تر را موقتاً کنار بگذارند.

اولویت‌های همکاری

1. تجارت دیجیتال: که روزبه‌روز سهم بزرگ‌تری از کل تجارت جهانی را تشکیل می‌دهد.
2. قوانین مبدأ کالاها (Rules of Origin): توافق بر سر مجموعه‌ای مشترک از قوانین مبدا یا به‌رسمیت شناختن متقابل آنها، می‌تواند گامی بزرگ به سوی اتحاد تجاری واقعی باشد.

همزمان ایجاد یک سازوکار یا چارچوب برای مشاوره و تعهدات غیرالزام‌آور نیز می‌تواند مفید باشد. چارچوب اقتصادی هند-اقیانوس آرام (IPEF) که در دوران بایدن راه‌اندازی شد اما با بازگشت ترامپ به حاشیه رانده شد، می‌تواند الگویی الهام‌بخش باشد.

دگرگونی‌های ساختاری ژئوپلیتیک و ضرورت اقدام

در دوران بحران‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی، از «جابه‌جایی صفحات تکتونیکی» جهانی سخن گفته می‌شود؛ استعاره‌ای که گویای زمین‌لرزه‌هایی است که اساس نظم جهانی را می‌لرزانند. امروز دقیقاً در چنین نقطه‌ای ایستاده‌ایم.

این تحولات بنیادین، اتحادیه اروپا و منطقه هند-اقیانوس آرام را به یکدیگر نزدیک‌تر کرده‌اند. رهبران هر دو منطقه باید سرعت خود را افزایش دهند و با فعال‌تر شدن، شراکتی نزدیک و هدفمند را برای تحقق اهداف مشترک شکل دهند.

حملات به تجارت قانون‌مدار، نوعی «شوک و بهت» ایجاد کرده است. نباید فراموش کنیم که طی هشت دهه گذشته، همین نظم باعث تجارت متقابل، رفاه مشترک، و خروج صدها میلیون نفر از فقر شده است. این دستاوردها را نباید به‌سادگی از دست داد. برای کشورهایی در اروپا و آسیا که همچنان به نظام تجارت منظم باور دارند، بزرگ‌ترین تهدید نه دشمنان خارجی بلکه بی‌تفاوتی و ناتوانی در تصور آینده‌ای متفاوت و مشترک است؛ یعنی شکست در تصور شدت فروپاشی سیستم موجود، و ناتوانی در تصور آنچه که رهبری مشترک می‌تواند به ارمغان بیاورد.