افتتاح دبیرخانه دائمی حفاظت از فوک خزری: گامی حیاتی برای تنها پستاندار بومی خزر

اهمیت و اهداف دبیرخانه دائمی

احمدرضا لاهیجان‌زاده، در مراسم افتتاحیه، برنامه اقدام ملی فوک خزری را یکی از اسناد راهبردی حفاظت از این گونه ارزشمند معرفی کرد. این برنامه با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست، نهادهای علمی، تشکل‌های مردمی و پشتیبانی‌های بین‌المللی تدوین و در حال اجرا است.

«دبیرخانه دائمی برنامه اقدام ملی می‌تواند پیوند مؤثری میان دانش، سیاست‌گذاری و میدان اجرا برقرار سازد و از ظرفیت نهادهای محلی و دانشگاهی در حفاظت از این گونه بهره‌برداری کند.»

وی بر وضعیت شکننده زیستگاه‌های ساحلی و تهدیدات پیش‌روی فوک خزری تأکید کرد و راه‌اندازی این دبیرخانه را گامی مؤثر برای هماهنگی اقدامات حفاظتی دانست. همچنین، در این نشست بر ضرورت هماهنگی گسترده‌تر میان استان‌های ساحلی دریای خزر و پیگیری توافق‌سازی با کشورهای حاشیه خزر برای تدوین «برنامه اقدام منطقه‌ای حفاظت از فوک خزری» تأکید شد.

فوک خزری: تاریخچه و ویژگی‌ها

فوک خزری از گونه فوک حلقه‌دار نشأت گرفته که حدود ۲ میلیون سال پیش در دوره کواترنری از قطب شمال به دریای خزر مهاجرت کرده‌اند. با آب شدن صفحات یخ، جمعیت‌های منزوی از جمله فوک خزری و فوک بایکال شکل گرفتند.

مشخصات فیزیکی و زیستی

• قد و وزن: حدود ۱.۵ متر و ۸۰ کیلوگرم در صورت رشد کافی.
• دندان‌ها: ۱۰ جفت در فک بالا و ۸ جفت در فک پایین.
• اندام حرکتی: ۵ انگشت با ناخن‌های بلند در هر دست و پا که با پرده پوشانده شده و به شنا کمک می‌کند.
• پوست: موهای کوتاه که در زمان تولد نرم و سفید بوده و با افزایش سن به خاکستری متمایل می‌شود. خال‌های روی پشت با افزایش سن تیره‌تر و بیشتر می‌شوند.
• حس‌ها: گوش ندارند و با ارتعاش امواج و سبیل‌های بلند (حدود ۱۳۴ عدد) ارتباط برقرار می‌کنند. بویایی و بینایی ضعیفی دارند و تنها رنگ سبز را تشخیص می‌دهند.

فوک خزری تنها پستاندار بومی دریای خزر است که از لحاظ ژنتیکی و حفظ تعادل در زنجیره غذایی دریای خزر بسیار با ارزش و مهم است. این گونه به دلیل قرار گرفتن در رأس هرم غذایی و پراکنش در کل زیستگاه، به عنوان شاخص سلامت دریای خزر شناخته می‌شود.

تغذیه و تولید مثل

فوک‌های خزری عمدتاً از ماهی‌های کوچک مانند کیلکا و گاهی سخت‌پوستان تغذیه می‌کنند. فک‌های بالغ روزانه تا سه کیلوگرم ماهی می‌خورند که سالانه به حدود یک تن می‌رسد. به دلیل نوع تغذیه، تجمع مواد شیمیایی و فلزات سنگین در بدن آن‌ها زیاد دیده می‌شود.

اواخر فصل پاییز، فوک‌های خزری برای تولید مثل به مناطق شمالی با آب یخ‌زده و عمق کمتر می‌روند. آن‌ها دو نوع سوراخ در یخ‌های شناور برای تنفس، خروج و پناه دادن نوزادان تازه متولد شده ایجاد می‌کنند. مادر حدود پنج هفته از بچه فک محافظت می‌کند و یک ماه پس از زایمان مجدداً جفت‌گیری می‌کند. این موجودات تک‌همسر هستند و فک‌های ماده دوران بارداری ۱۱ ماهه‌ای را طی می‌کنند تا نوزادی حدود پنج کیلوگرم به دنیا بیاورند.

پس از اتمام دوران تولید مثل و جفت‌گیری، فک‌های خزری به قسمت‌های جنوبی دریا بازمی‌گردند. فک‌های ماده بین سنین پنج تا هفت سالگی و فک‌های نر در شش تا هفت سالگی به بلوغ می‌رسند.

زیستگاه و رفتار

فوک‌های خزری به دمای آب وابسته هستند و با افزایش دما به قسمت‌های عمیق و سردتر دریا می‌روند. دریای خزر با دمای متفاوت آب در نقاط مختلف، زیستگاهی ارزشمند برای این گونه فراهم کرده است.

این پستانداران دریایی می‌توانند تا پنجاه متر به عمق آب بروند و یک دقیقه در عمق بمانند، اگرچه عمق ۱۵۰ متر و زمان بیشتر ماندن نیز مشاهده شده است. در فصل زمستان، تابستان و دوره جفت‌گیری، فک‌ها در دسته‌های بزرگ دیده می‌شوند، اما در زمان‌های دیگر به تنهایی زندگی می‌کنند.

وضعیت حفاظتی و اقدامات بین‌المللی

بر اساس اعلام اتحادیه بین‌المللی حفاظت از محیط‌زیست، فوک خزری جزو گونه‌های در معرض خطر است. کشورهای مجاور دریای خزر باید با همکاری مردم و مسئولان، برنامه‌هایی را برای حفظ بقای نسل این گونه در اولویت قرار دهند.

در سال ۲۰۰۳، کنوانسیون «تهران» در ارتباط با حفاظت از تنوع زیستی دریای خزر توسط پنج کشور حاشیه این دریا امضا شد. در راستای این رویداد، کشورهای ایران و روسیه با توجه به اهمیت گونه‌های ساکن این دریا، اقدام به چاپ تمبرهایی با تصویر فک و ماهی استروژن کردند.