جدال بر سر اینترنت در ایران: از محدودیت‌ها تا تایید اینترنت طبقاتی

در حالی که بیش از بیست روز از وعده وزیر ارتباطات برای بازگشت اینترنت به وضعیت عادی پس از «جنگ ۱۲ روزه» می‌گذرد، محدودیت‌ها و اختلالات گسترده در سرویس‌های اینترنتی و موقعیت‌یابی همچنان ادامه دارد. این وضعیت، ضررهای قابل توجهی را به مردم و کسب‌وکارهای دیجیتال وارد کرده است. در واکنش به این چالش‌ها، وزارت ارتباطات همایشی با عنوان «اینترنت، آینده ایران» برگزار کرد تا ابعاد اقتصادی، امنیتی و اجتماعی اینترنت را با حضور کنشگران و فعالان اقتصاد دیجیتال بررسی کند.

نگاه محدودکننده به اینترنت و پیامدهای آن

حامد بیدی، کنشگر اینترنت، در این همایش به شدت از رویکرد محدودکننده حاکمیت نسبت به اینترنت انتقاد کرد. او اظهار داشت که تجربه قطع اینترنت در دوران کنکور و همچنین در «جنگ ۱۲ روزه» نشان می‌دهد که اینترنت به ابزاری برای «بازی» تبدیل شده و برخی خواستار قطع کامل آن هستند. به گفته بیدی، این رویکرد در مصوبات شورای عالی فضای مجازی نیز مشهود است که به دنبال راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات مستقل از اینترنت است تا در مواقع قطع اینترنت، پایداری شبکه حفظ شود.

بیدی تاکید کرد که فیلترینگ و قطع اینترنت به «بهترین راه‌حل برای هر بحرانی» تبدیل شده است. او افزود که این محدودیت‌ها تنها به شبکه‌های اجتماعی محدود نمی‌شود و بسیاری از سایت‌های بین‌المللی، پروتکل‌ها و پورت‌های مختلف نیز فیلتر شده‌اند. وی همچنین به جرم‌انگاری جدید استفاده از استارلینک و فیلترشکن‌ها در مجلس اشاره کرد و این اقدامات را در راستای کاهش دسترسی کاربران به پلتفرم‌های فیلترنشده دانست.

انتقاد از اینترنت طبقاتی و مسئولیت‌پذیری

این کنشگر اینترنت به شدت از مفهوم «اینترنت اضطراری برای کسب‌وکارها» که به عنوان اینترنت طبقاتی شناخته می‌شود، انتقاد کرد و خواستار دسترسی عمومی به اینترنت شد. او پرسید: «چرا با وجود اینکه اشتباه بودن فیلترینگ برای همه محرز شده است، هنوز ادامه دارد؟» بیدی معتقد است که در سال‌های اخیر در حوزه اینترنت کوتاهی شده و با وجود اثبات شکست سیاست فیلترینگ و ضررهای آن، هیچ نهاد یا فردی مسئولیت رفع محدودیت‌ها را بر عهده نمی‌گیرد.

بیدی به تاثیر منفی این محدودیت‌ها بر سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران اشاره کرد و آماری مقایسه‌ای ارائه داد:

این آمار نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری خطرپذیر در آمریکا ۲۵۰۰ برابر و در امارات ۳۰ برابر ایران است.

چالش‌های کسب‌وکارهای دیجیتال و حکمرانی بر دیجیتال

رضا الفت‌نسب، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، به مشکلات متعدد کسب‌وکارهای دیجیتال از جمله فشارهای بیمه، مالیات و بانک مرکزی، علاوه بر محدودیت‌های اینترنتی، اشاره کرد. او تاکید کرد که رشد اقتصاد دیجیتال نیازمند برنامه‌ای مدون و مدرن، شفافیت و گفت‌وگو بین کسب‌وکارها و دولت است. الفت‌نسب از تصمیمات «خلق‌الساعه» نهادها انتقاد کرد و خواستار «حکمرانی دیجیتال» به جای «حکمرانی بر دیجیتال» شد.

«ما خواستار حکمرانی دیجیتالی هستیم، نه حکمرانی بر دیجیتال. ما دنبال دولت الکترونیک و شهروند الکترونیک بودیم، اما متاسفانه حکمرانی بر فضای دیجیتال حاکم شده است.»

وی همچنین به عدم رفع محدودیت واتس‌اپ با وجود دستور رئیس‌جمهور و وزارت ارتباطات اشاره کرد و این موضوع را نشانه‌ای از اختیار محدود دولت در این زمینه دانست. الفت‌نسب تاکید کرد که اینترنت بستر اقتصاد دیجیتال است و بسیاری از کسب‌وکارها هنوز به ۵۰ درصد فروش قبل از «جنگ» نرسیده‌اند.

کتایون سپهری، موسس یک شتاب‌دهنده و فعال اقتصاد دیجیتال، نیز به مهاجرت‌های گسترده اشاره کرد و بر لزوم جلوگیری از آسیب به کسب‌وکارها و مردم در حین رعایت ملاحظات امنیتی تاکید کرد. او به آسیب جدی ۹ تا ۱۱ میلیون نفر که در سال ۱۴۰۱ در اینستاگرام فعالیت تجاری داشتند، اشاره کرد و خواستار توجه به مناطق روستایی که محدودیت‌های اینترنتی بیشتری دارند، شد. سپهری پیشنهاد تشکیل کمیته‌ای با مشارکت بخش خصوصی برای تاب‌آوری کسب‌وکارها در دوران پس از بحران را مطرح کرد.

تایید اجرای اینترنت طبقاتی و دیدگاه مسئولان

در حالی که کنشگران اینترنت با اینترنت طبقاتی مخالف هستند، امیر سیاح، سرپرست معاونت اقتصادی مرکز ملی فضای مجازی، از فعالیت آزمایشی ستاد تسهیل اقتصاد دیجیتال خبر داد که پیگیر رفع مشکلاتی مانند اینترنت و GPS است و در آن «باز کردن IP برخی کسب‌وکارها» مطرح و تایید شده است. او اعلام کرد که ۱۹۰ مورد شکایت مرتبط با حوزه اینترنت در کارگروه تسهیل اقتصاد دیجیتال ثبت شده است.

احسان چیت‌ساز، معاون سیاستگذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، نیز در این همایش اظهار داشت که سیاست وزارت ارتباطات «اینترنت باز و بدون محدودیت برای مردم» است و فیلترینگ را «سیاستی شکست‌خورده» دانست. با این حال، او فیلترشکن‌ها را به «زامبی‌هایی» تشبیه کرد که به زیرساخت‌های حیاتی کشور حمله می‌کنند.

امیر سیاح نیز تاکید کرد که نگاه به اینترنت باید از «دردسر و تهدید» به «ابزار حل مشکل» تغییر یابد. او انتقادات فعالان را به‌جا دانست اما تاکید کرد که این حرف‌ها راه‌حل نیست. سیاح همچنین فاش کرد که برخی از کسب‌وکارها خودشان خواهان اینترنت طبقاتی یا «سفید» هستند و لیستی از شرکت‌های درخواست‌کننده تهیه شده تا اقدامات لازم برای بازگشایی اینترنت آنها انجام شود.

در مجموع، با وجود اذعان مسئولان به شکست سیاست فیلترینگ و نیاز به اینترنت باز، محدودیت‌ها همچنان پابرجاست و به نظر می‌رسد وزارت ارتباطات اختیار عمل چندانی در رفع کامل فیلترینگ ندارد. این وضعیت، جدال بر سر آینده اینترنت در ایران و تاثیر آن بر اقتصاد دیجیتال را پیچیده‌تر کرده است.