اختلافات داخلی پس از جنگ ۱۲ روزه: بازگشت به «تنظیمات کارخانه» در سیاست ایران

بازگشت به اختلافات داخلی: «برجام؛ موزه عبرت» و واکنش‌ها

انتشار پوستر همایشی با عنوان «برجام؛ موزه عبرت» با حضور سعید جلیلی و امیرحسین ثابتی، نخستین جرقه را برای شعله‌ور شدن دوباره آتش اختلافات داخلی زد. در مقابل، محمدجواد ظریف نیز در یک گفت‌وگوی ویدئویی تازه، با تشریح ابعاد فنی و سیاسی برجام، سهم طرف‌های داخلی را در «خسارت محض» امروز برجسته کرد. این جدال‌های لفظی در حالی ادامه دارد که به نظر می‌رسد هر دو طرف فراموش کرده‌اند اکنون زمان متهم‌سازی داخلی نیست و مقصر اصلی، آمریکاست که جنگ را تحمیل و تحریم‌ها را تشدید کرده است.

در فضای سیاست داخلی، هیجان افسارگسیخته و ذوق مخرب «حال‌گیری از رقیب» چنان بر برخی فعالان چیره شده که حب و بغض شخصی را جایگزین ارزیابی عقلانی از چهره‌ها، اولویت‌ها و منافع ملی کرده‌اند. این روند خطرناک، اگر بی‌درنگ مهار نشود، سرمایه اعتماد عمومی را فرسوده و کشور را از مسیر تصمیم‌گیری منطقی منحرف می‌کند؛ مسئله‌ای که نیازمند چاره‌جویی فوری و اجماعی است.

کارنامه ناهمگون بازیگران سیاسی

سعید جلیلی در نشست «برجام؛ موزه عبرت» با کنایه به ظریف و روحانی اظهار داشت: «عده‌ای می‌گفتند با قطعنامه ۲۲۳۱، سایه جنگ از سر کشور برداشته شد اما در زمان همین قطعنامه، دشمن اقدام به تجاوز به کشورمان کرد.» این اظهارات در شرایط فعلی کمکی به ایران نمی‌کند، چرا که این صحبت‌ها در ۱۰ سال اخیر بارها تکرار شده و مردم همه استدلال‌ها را شنیده‌اند. محمدجواد ظریف نیز در گفت‌وگوی ویدئویی خود با کنایه به قطعنامه‌ها و تحریم‌هایی که در زمان جلیلی تصویب شده، گفت: «خسارت محض، ۶ قطعنامه‌ای بود که برای کشور گرفتند.»

در حالی که انتظار می‌رفت سعید جلیلی و محمدجواد ظریف با پشتوانه سرمایه اجتماعی نسبی که در انتخابات سال ۱۴۰۳ نشان دادند، در قامت یک بازیگر فراجناحی به صحنه بیایند و در خلال جنگ، جهاد تبیین ویژه‌ای داشته باشند، متاسفانه به نحو دیگری عمل کردند. جلیلی در ۱۲ روز بحران، کنشگر موثری در میدان تبیین نبود و محمدجواد ظریف نیز با توجه به ظرفیت‌های بین‌المللی خود و تسلط به زبان انگلیسی، آن‌طور که باید کنشگری رسانه‌ای نداشت. پرسش اینجاست: چه چیزی آنان را به این یقین رسانده که اکنون زمان مناسبی برای پیش‌کشیدن دعواهای برجامی است؟

رقص بر لبه تیغ امنیت ملی

سؤال اساسی اینجاست: در میانه «آتش‌بس شکننده»، فرافکنی معنادار علیه توافقی که اساساً امروز موضوع اصلی کشور نیست، چه دستاورد ملموسی برای منافع ملی دارد؟ زمان بحران، لحظه انباشت ظرفیت نرم‌افزاری و پرهیز از تنش کم‌فایده داخلی است. جیمز ماتیس، وزیر دفاع اسبق آمریکا، در یادداشت خود درباره مدیریت جنگ عراق می‌نویسد: «هیچ ارتشی به اندازه اختلاف داخلی تضعیف نمی‌شود.» اگر این گزاره را به متن ایران ۱۴۰۴ تعمیم دهیم، فعال‌سازی دوباره خطوط تقابل اصولگرا–اصلاح‌طلب، آن‌هم در موقعیتی که سامانه‌های هشدار قرمز جنگ هنوز خاموش نشده‌اند، چیزی جز بازی در زمین دشمن نیست.

با برجام چه کنیم؟

برجام که امروز در خاطره جمعی بسیاری از ایرانیان هم‌ردیف تلخکامی‌های چالدران، ترکمانچای و عملیات کربلای ۴ نشسته است، اگرچه در آغاز قرار بود در باغ سبز نجات اقتصادی باشد، در عمل به گواه تجربه هشت‌ساله تحریم‌محور پس از امضا، به یکی از ناکامی‌های ملی بدل شد. شکستی که به جای پذیرش و کالبدشکافی جمعی، تبدیل به ابزار تسویه‌حساب‌های جناحی شده است. همچنان‌که بر سر محسن رضایی با چکش «کربلای ۴» کوبیده شد، کوبیدن چکش «مکانیسم ماشه» بر سر محمدجواد ظریف یا متهم کردن منتقدان به «خسارت محض» نیز به همان اندازه کوته‌نظرانه است. زیرا تقلیل یک تجربه پیچیده دیپلماسی چندلایه به منازعه شخصی، فقط فرصت استخراج درس‌های راهبردی‌‌ـ‌حقوقی برای نسل بعدی مذاکره‌کنندگان را می‌سوزاند و هزینه اعتماد عمومی را افزایش می‌دهد.

سخن دلسوزانه آخر

امام خمینی(ره) در خلال جنگ تحمیلی با عراق فرمودند: «هر چه فریاد دارید بر سر آمریکا بکشید.» امروز بیش از هر زمان دیگر این دستور امام موضوعیت دارد. فریاد امروز، البته صرفاً شعار نباید باشد. باید بفهمیم جنگ ۱۴۰۴ نبرد آخر نبود و سایه تهدید هنوز بر فراز خلیج‌فارس سنگینی می‌کند. هر دو طیف سیاسی که امروز درگیر دعواهای برجامی هستند، کمی با خود خلوت کنند و ببینند تا الان بیشتر به نیروهای داخلی تاختند یا آمریکا. اگر همایش «برجام؛ موزه عبرت» واقعاً دغدغه عبرت دارد، پیش از بازکردن در موزه، بهتر است آینه‌ای بر دیوار نصب کند تا برگزارکنندگان تصویری واضح از خود در روزهای آتش و خون ببینند. تصویری که شاید آنان را متقاعد کند وقت آن رسیده است قبل از کنشگری سیاسی کمی عمیق‌تر و دقیق‌تر شرایط کشور را تحلیل کنند.