سگ‌های زنده‌یاب: قهرمانان گمنام عملیات‌های امدادی و نجات جان انسان‌ها

نقش حیاتی سگ‌های زنده‌یاب در عملیات‌های بحرانی

استفاده از سگ‌های زنده‌یاب بخش مهمی از عملیات‌های امدادی، به‌ویژه در شرایط بحرانی و جنگی، به شمار می‌رود. عملکرد آن‌ها در نجات جان انسان‌ها نقشی انکارناپذیر دارد. در جنگ ۱۲ روزه تحمیلی، در کنار هزاران نیروی امدادرسان، ۵۱ قلاده سگ زنده‌یاب آموزش‌دیده از مجموع ۱۱۰ قلاده موجود به‌کارگیری شدند. در این مدت، سگ‌های زنده‌یاب با انجام ۲۴۵ مأموریت تخصصی در ۳۶ مرکز عملیاتی و جست‌وجو، مجموعاً ۶۸۱ ساعت عملیات نجات انجام دادند.

• یافتن ۱۵ مصدوم زنده از زیر آوارها و مناطق درگیر
• یافتن ۱۸۸ پیکر شهید از زیر آوارها و مناطق درگیر
• متأسفانه، دو قلاده از سگ‌های زنده‌یاب بر اثر حملات جان باختند.

«آنست»: مرکز آموزش و نگهداری سگ‌های تجسس

سیدرضا مومنی، رئیس اداره عملیات و جستجو و آنست سازمان امداد و نجات جمعیت هلال احمر، که بیش از ۱۸ سال سابقه فعالیت در هلال احمر و ۵ سال ریاست اداره «سگ‌های زنده‌یاب» را دارد، درباره این مرکز توضیح می‌دهد:

«آنست» مخفف آموزش و نگهداری از سگ‌های تجسس است که از سال ۱۳۸۲ در هلال احمر تشکیل شد. اهمیت وجود این سگ‌ها پس از زلزله بم، که بسیاری از مصدومان توسط آن‌ها نجات یافتند، برای مسئولان بیشتر مشخص شد و این مرکز ابتدا در دو استان و سپس در سراسر کشور ایجاد شد.

در حال حاضر، ۳۶ مرکز عملیاتی و ۱۱۰ قلاده سگ در کشور وجود دارد. به طور متوسط در هر استان ۲ تا ۳ سگ با مربی مستقر هستند؛ اما در استان تهران، ۵ مرکز فعال با ۱۵ سگ وجود دارد.

آموزش مربیان و سگ‌ها

مربیان این سگ‌ها، از نجاتگران فعال سازمان امداد و نجات هستند که علاقه‌مند به فعالیت با سگ‌ها هستند. این افراد پس از قبولی در آزمون، حدود ۲ سال آموزش تخصصی فشرده می‌بینند. پس از این دوره، سگ به آن‌ها تحویل داده می‌شود و مجدداً یک دوره آموزشی حدود یک سال و نیمه را با سگ می‌گذرانند تا سگ وارد چرخه عملیات شود.

اکثر سگ‌های مورد استفاده از نژاد ژرمن شپرد و مالینویز هستند که توانایی انجام عملیات‌های جستجو را دارند. سگ‌های زنده‌یاب به بوی بدن انسان‌ها حساس هستند و می‌توانند آن‌ها را پیدا کنند. علاوه بر زنده‌یابی، طرح آموزش «سگ‌های ردیاب» برای یافتن مفقودی‌ها در محیط‌های باز نیز به صورت آزمایشی در استان مازندران با سگ‌های نژاد پوینتر در حال اجراست که موفقیت‌آمیز بوده و قرار است توسعه یابد.

رویکرد اصلی ما زنده‌یابی مصدومان است؛ اما با توجه به فراوانی عملیات‌های مفقودی، ردیابی نیز برای ما اهمیت دارد. همچنین سگ‌های ما می‌توانند پیکر افراد مرده را نیز پیدا کنند.

هزینه‌ها و طول عمر کاری سگ‌های زنده‌یاب

سگ‌ها در سن ۲ تا ۳ ماهگی خریداری می‌شوند و تا حدود یک سال و نیمگی آموزش می‌بینند تا وارد چرخه عملیات شوند. هزینه نگهداری هر سگ در سال حدود ۴۰۰ میلیون تومان است و پس از آن نیز این مبالغ سالانه متفاوت خواهد بود.

طول عمر این سگ‌ها حدود ۱۳ تا ۱۴ سال است، اما به دلیل آموزش و عملیات مداوم، زودتر فرسوده می‌شوند و معمولاً تا ۹ سالگی در چرخه عملیات حضور دارند و پس از آن بازنشسته می‌شوند. پس از بازنشستگی، سگ‌ها یا در مراکز نگهداری می‌شوند و یا به اشخاص مورد اعتماد واگذار می‌گردند.

اداره جستجو علاوه بر آنست، ابزارهای مکمل دیگری نظیر پهپاد و دستگاه‌های زنده‌یاب را نیز برای یافتن مفقودی‌ها به کار می‌گیرد.

تفاوت سگ‌های آنست با سگ‌های پلیس

فرشاد بهبودی، مربی باسابقه سگ‌های زنده‌یاب در هلال احمر، که ۱۸ سال در اداره آنست فعالیت دارد، درباره تفاوت این سگ‌ها با سگ‌های پلیس توضیح می‌دهد:

این اداره پس از زلزله منجیل راه‌اندازی شد، زیرا در آن عملیات مشخص شد که حضور سگ‌ها چقدر در پیدا کردن انسان‌های زیر آوار مانده مفید است. اولین مربیان تحت آموزش مربیان سگ صلیب سرخ آلمان بودند.

سگ‌ها به صورت روزانه تمرینات خاصی شامل پیاده‌روی، دویدن، اجتماعی کردن، فرمان‌پذیری، و دوره‌های تخصصی جستجو را انجام می‌دهند. بهبودی تأکید می‌کند که سگ‌های تجسس هلال احمر با سگ‌های پلیس بسیار متفاوت هستند:

سگ‌های ما آموزش می‌بینند که با انسان‌ها مهربان باشند و آن‌ها را اذیت نکنند، یعنی کودکان را گاز نگیرند. در حالی که سگ‌های پلیس برای دستگیری متهمان آموزش می‌بینند و خشن هستند، سگ‌های ما اجتماعی هستند.

هر مربی مسئولیت آموزش، تربیت و نگهداری یک سگ را بر عهده دارد و در ساعات اداری و عملیات‌ها همراه سگ خود است. هر سگ حدود ۱۰ سال عمر کاری مفید دارد و پس از آن بازنشسته می‌شود. در صورت مرگ سگ، سگ دیگری به مربی واگذار می‌شود.

بهبودی به تجربه خود در عملیات‌های مختلفی نظیر ریزش ساختمان پلاسکو، سیل و جنگ ۱۲ روزه اشاره می‌کند. در عملیات حمله به شهر ری، سگ او «اسکار» تنها ۱۵ دقیقه پس از حادثه، بوی فرد زنده‌ای را احساس کرد و با تأیید دستگاه، فرد به سرعت زنده پیدا شد. در مجموع، دو سگ حاضر در آن پایگاه امداد و نجات، ۷ نفر را زنده یا مرده پیدا کردند.

در مجموع، در ۱۲ روز جنگ تحمیلی، سگ‌های زنده‌یاب موفق شدند ۱۸ مصدوم زنده و ۱۸۸ پیکر شهید را طی ۶۸۱ ساعت عملیات جستجو پیدا کنند. این عملیات‌ها، با وجود جان باختن دو قلاده سگ، ضرورت وجود این سگ‌ها را در تیم‌های امداد و نجات بیش از پیش نمایان ساخت.