تحلیل آزادی دینی در غرب و ایران: اشتراکات الهیاتی اسلام و مسیحیت

اشتراکات الهیاتی: پلی میان اسلام و مسیحیت

دکتر کاریا سخنان خود را با قدردانی از برگزارکنندگان نشست آغاز کرد و بر عناصر الهیاتی مشترک میان اسلام شیعی ایرانی (از قرن شانزدهم تاکنون) و سنت مسیحیت کاتولیک تأکید ورزید. وی این اشتراکات را زمینه‌ای برای گفت‌وگوی عمیق‌تر میان دو دین دانست.

• منشأ الهی حیات: هر دو دین بر این باورند که حیات از منبعی الهی سرچشمه می‌گیرد.
• نقش وحی و عقل: وحی به عنوان روشنگر عقل طبیعی برای درک قانون الهی در هر دو سنت مورد تأکید است.
• مفهوم مهدویت: انتظار منجی و مفهوم مهدویت در اسلام و مسیحیت از نقاط مشترک مهم است.
• شفاعت: نقش شفاعت ائمه و اولیای دین در اسلام و قدیسین در مسیحیت، از دیگر اشتراکات الهیاتی است.
• آزادی درونی و بیرونی: هر دو سنت به ابعاد درونی و بیرونی آزادی توجه دارند.

آزادی: موهبتی با مسئولیت الهی

استاد اخلاق اجتماعی، با اشاره به تعریف آزادی به عنوان «موهبت الهی»، مفهوم لاتین «Munus» را مطرح کرد که همزمان به معنای هدیه و تکلیف و مسئولیت است. وی اظهار داشت که در غرب، برخلاف ایران که در پنجاه سال گذشته مسیر خود را بر اساس اصول الهیاتی پیش برده، بنیان‌های فرهنگی و مسیحی حقوق و قانون‌گذاری تضعیف شده است.

انحراف فلسفی غرب و پیامدهای آن بر قانون‌گذاری

دکتر کاریا به تحولات فلسفی غرب از قرن شانزدهم میلادی اشاره کرد و توضیح داد که در حالی که در ایران، تشیع به عنوان یک نظام فکری قوی شکل گرفت، غرب به سمت عرفان‌گرایی افراطی و جادو، و سپس واکنش‌های فلسفی ضد الهیاتی پیش رفت. این مسیر باعث شد تا پایه‌های قانون‌گذاری از وحی و قانون الهی فاصله بگیرد.

«نتیجه این شد که امروز در غرب، اقتدار به جای حقیقت مبنای قانون‌گذاری قرار گرفته است. این رویکرد که Autoritas non veritas facit legem (اقتدار، نه حقیقت، قانون را می‌سازد) نام دارد، باعث شده تا حقوق بشر و آزادی‌های فردی، بدون توجه به مسئولیت‌های الهی و اخلاقی تعریف شود.»

مقایسه قانون اساسی ایران و غرب: تفاوت در مبانی

این استاد دانشگاه با مقایسه قانون اساسی ایران و غرب، تفاوت‌های بنیادین را برجسته ساخت:

• قانون اساسی ایران: در اصل ۲، بر ایمان به اصول الهی، کرامت انسانی و مبارزه با فساد تأکید شده است.
• قوانین غربی: آزادی دینی بدون توجه به تکلیف جستجوی حقیقت تعریف می‌شود.

وی با اشاره به اصول ۱۲ و ۱۳ قانون اساسی ایران، بیان کرد که نگاه این قانون به ادیان دیگر صرفاً یک تسامح نیست، بلکه احترام به هویت آنهاست، البته در چارچوبی که نظام اسلامی تعیین کرده است. این رویکرد، برخلاف فردگرایی افراطی در غرب که به «بت‌واره شدن خویشتن» انجامیده، تعادل مناسبی بین آزادی و مسئولیت ایجاد می‌کند.

ضرورت بازگشت به مبانی الهیاتی

دکتر کاریا در پایان سخنان خود، با استناد به آموزه‌های کلیسای کاتولیک و تشیع، بر این نکته تأکید کرد که هر نظام حقوقی باید بر اساس توانایی انسان در شناخت خدا از طریق وحی و عقل طبیعی بنا شود. او آزادی واقعی را نه در نادیده گرفتن حقیقت، بلکه در پذیرش مسئولیت در برابر خدا و جامعه دانست.

وی ابراز امیدواری کرد که گفت‌وگوهای بیشتری بین اندیشمندان اسلامی و مسیحی برای تبیین مشترکات فکری صورت گیرد.

این پیش‌نشست با عنوان «آزادیِ بدون هویت و آزادیِ ریشه‌دار در الگوی غربی و ایرانی» به همت پژوهشکده شورای نگهبان و با همکاری رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در رم، در تاریخ ۱۹ تیرماه ۱۴۰۴ برگزار شد. اختتامیه همایش بین‌المللی حقوق ملت و آزادی‌های مشروع نیز در آذرماه سال جاری در تهران برگزار خواهد شد.