چالش‌های صنعت فرش ایران: از رکود تولید تا موانع صادرات و بیمه قالیبافان

وضعیت تولید و صادرات: آمارهای رسمی و واقعیت‌های پنهان

مرتضی حاجی آقامیری تأکید می‌کند که آمارهای رسمی، افت واقعی تولید فرش ایرانی را به‌دقت بازتاب نمی‌دهند. این موضوع نشان‌دهنده شکاف عمیق میان داده‌های ارائه‌شده و وضعیت میدانی صنعت است.

چالش‌های تأمین مواد اولیه

یکی از مشکلات اساسی تولیدکنندگان فرش، تأمین مواد اولیه است. حاجی آقامیری تصریح کرد: «تهیه مواد اولیه وارداتی مانند ابریشم با موانع و محدودیت‌هایی همراه است که بر تداوم و کیفیت تولید تأثیر منفی می‌گذارد.»

بیمه قالیبافان: از ۶۰۰ هزار نفر به ۲۰۰ هزار نفر

وضعیت بیمه قالیبافان نیز نگران‌کننده است. قانون بیمه‌های اجتماعی قالیبافان در سال ۱۳۸۸ تصویب شد و تا سال ۱۳۹۲ حدود ۶۰۰ هزار نفر را تحت پوشش قرار داد. اما پس از آن، این روند کاهشی شد و در حال حاضر تنها ۲۰۰ هزار نفر تحت پوشش بیمه هستند.

حاجی آقامیری: «در قانون بیمه قالیبافان قید شده است که در صورت وجود کارفرما، کارفرما باید سه درصد از حق بیمه قالیباف را بابت بیمه بیکاری پرداخت کند. سهم دولت ۲۰ درصد، سهم قالیباف ۷ درصد و سهم کارفرما ۳ درصد است، اما به دلیل تأمین نشدن منابع مالی از سوی دولت، قانون به درستی اجرا نمی‌شود و کارفرمایان نیز اغلب توان پرداخت سهم خود را ندارند.»

علاوه بر این، سازمان تأمین اجتماعی کارفرمایان را مشمول جریمه ۱۶ درصدی می‌کند که فشار مالی مضاعفی به آنها وارد می‌آورد.

صادرات فرش: افزایش ناچیز در سال ۱۴۰۳

در حوزه صادرات، حاجی آقامیری اعلام کرد که روند کاهش صادرات در سال گذشته متوقف شد. صادرات در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۹.۷ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۳ به ۴۱.۷ میلیون دلار رسید که ۲ میلیون دلار افزایش را نشان می‌دهد. با این حال، این میزان «عدد قابل توجهی نیست» و تقریباً مشابه سال قبل است. وی همچنین به تأثیرات منفی جنگ و لغو نمایشگاه‌ها بر صادرات اشاره کرد.

رقبای جهانی و واردات غیررسمی

فرش‌های افغانستانی، رقیب قاچاق

حاجی آقامیری درباره واردات فرش به ایران توضیح داد: «در بازار فرش ایران، به‌ندرت فرش‌های چینی دیده می‌شود و بیشتر نمونه‌های وارداتی، فرش‌های افغانستانی هستند که به صورت غیررسمی و قاچاق وارد کشور می‌شوند.»

کاهش حضور چین و ظهور رقبای جدید

دلیل کاهش حضور چین در صنعت فرش، تغییر اولویت نیروی کار و کاهش سودآوری این بخش در آن کشور است. در مقابل، کشورهای هند، نپال، پاکستان، افغانستان و ترکیه به‌عنوان بازیگران مهم و رقبای اصلی در بازار جهانی فرش مطرح هستند.

نقش تشکل‌ها و اتاق بازرگانی: از مطالبه‌گری تا توسعه بازار

رئیس کمیسیون فرش، هنر و صنایع دستی اتاق بازرگانی ایران بیان کرد که تشکل‌های بخش خصوصی، از جمله اتاق بازرگانی، به‌جای تمرکز بر توسعه بازارها، بخش زیادی از وقت و انرژی خود را صرف رفع موانع و پیگیری مطالبات داخلی می‌کنند. این موانع شامل سیاست‌گذاری‌ها، قوانین و مقررات داخلی است که فضای کسب‌وکار را با چالش مواجه کرده است.

اقدامات اتاق بازرگانی برای توسعه بازار

در حوزه توسعه بازارها، اتاق بازرگانی در اردیبهشت‌ماه امسال امکانی را فراهم کرد تا اعضا با ۴۰ درصد تخفیف در نمایشگاه «دموتکس» حضور یابند. همچنین، پیگیری اجرای مصوبه هیأت وزیران درخصوص کاهش تعهد ارزی فرش و صنایع‌دستی به میزان ارزش مواد اولیه مصرفی، از دیگر اقدامات مهم این نهاد بوده است.

محورهای اصلی تمرکز

در حال حاضر، تمرکز اصلی بر سه محور کلیدی است:

• رفع موانع در حوزه تولید
• اصلاح سیاست‌های تسهیل‌گرانه در بخش صادرات
• پیگیری موانع اجرایی در سایر سطوح

علاوه بر این، برنامه‌ریزی برای تهیه پژوهش‌های مطالعات بازار و تقویت ارتباط میان جامعه طراحان داخلی با صادرکنندگان فرش در بازارهای هدف در دستور کار قرار دارد.

پیشنهادها و موانع قانونی

پیشنهادها به شورای عالی فرش

پیشنهادهایی به شورای عالی فرش، که در دولت چهاردهم با ساختاری متفاوت تشکیل شده، ارائه شده است. در اواخر سال گذشته، تعهد ارزی صادرات فرش و صنایع‌دستی متناسب با ارزش مواد اولیه کاهش یافت که گامی مهم در حمایت از صادرکنندگان محسوب می‌شود.

همچنین، تأمین اعتبار برای بیمه قالیبافان و بهره‌مندی سایر مشاغل مرتبط از بیمه، به‌عنوان یک حق شهروندی، ضروری است.

چالش بازگشت فرش ایرانی به کشور

مساله بازگشت فرش‌های ایرانی به کشور، بر اساس ماده ۱۲۱ آیین‌نامه اجرایی قانون گمرکی، با محدودیت‌های جدی مواجه است. با وجود تدوین راه‌حل مشترک میان بخش خصوصی و دولت طی هفت سال گذشته، این راه‌حل به دلیل عدم تصویب در مجلس، همچنان اجرایی نشده است.

حاجی آقامیری: «این بلاتکلیفی در حالی ادامه دارد که بازگرداندن فرش‌ها برای مرمت و صادرات مجدد می‌تواند ضمن ایجاد بازارهای تازه، از مهاجرت نیروهای حرفه‌ای جلوگیری کرده و ارزش افزوده‌ قابل‌توجه برای اقتصاد فرش کشور ایجاد کند.»

نتیجه‌گیری: ضرورت بازنگری اساسی

صنعت فرش ایران، که زمانی ستون مهم اقتصاد و نماد هنری کشور بود، امروز با مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری و مدیریتی دست‌وپنجه نرم می‌کند. کاهش تولید، ناتوانی در تأمین مواد اولیه، اجرای ناقص قانون بیمه قالیبافان و ضعف در سیاست‌گذاری‌های حمایتی، نشان‌دهنده غفلت و بی‌تدبیری در مدیریت این حوزه حیاتی است.

تشکل‌های صنفی و اتاق بازرگانی، به‌جای توسعه بازارها، درگیر چالش‌های داخلی و رفع موانع اداری شده‌اند که نشان‌دهنده ناکارآمدی ساختارهای تصمیم‌گیری و فقدان راهبردهای بلندمدت است. این وضعیت، ضرورت بازنگری اساسی در ساختارهای مدیریتی، حمایتی و اجرایی صنعت فرش ایران را بیش از پیش نمایان می‌سازد.