دروزی‌ها: اقلیتی در میان آتش اسرائیل و سوریه

دروزی‌ها: ریشه‌ها و باورها

دروزی‌ها پیروان آیینی خاص هستند که در قرن یازدهم میلادی از دل اسماعیلیه پدید آمد. این آیین با ترکیبی از فلسفه نوافلاطونی، گنوسیسم، تصوف اسلامی و باور به تجسد ارواح شکل گرفته است. کتاب مقدس آنان «رسائل الحکم» نام دارد که نزد غیردروزی‌ها محرمانه است. دروزی‌ها ازدواج و ورود افراد جدید به دین خود را نمی‌پذیرند، به تناسخ ارواح اعتقاد دارند و به جامعه بسته خود وفاداری افراطی دارند.

پراکندگی جغرافیایی و هویت سیاسی

امروز حدود ۱.۵ میلیون دروزی در جهان زندگی می‌کنند. پراکندگی جمعیتی آن‌ها به شرح زیر است:

• سوریه: حدود ۷۰۰ هزار نفر
• لبنان: حدود ۳۰۰ هزار نفر
• فلسطین اشغالی و مناطق تحت کنترل اسرائیل: حدود ۱۵۰ هزار نفر

این پراکندگی جغرافیایی باعث شده است که هویت سیاسی دروزی‌ها به کشوری که در آن زندگی می‌کنند، وابسته باشد.

دروزی‌ها و اسرائیل: وفاداری مدنی در برابر هویت قومی

دروزی‌های ساکن اسرائیل، از جمله جولان اشغالی، وضعیت خاصی دارند. برخلاف دیگر اعراب اسرائیل، آن‌ها مشمول خدمت اجباری سربازی هستند.

با این حال، بخشی از جامعه دروزی اسرائیل، به‌ویژه ساکنان جولان، تابعیت اسرائیلی را نپذیرفته و همچنان خود را سوری می‌دانند. پس از اشغال جولان در سال ۱۹۶۷، اسرائیل بارها تلاش کرد این منطقه را به خاک خود ملحق کند، اما دروزی‌های جولان به مقاومت مدنی دست زدند و بسیاری از آن‌ها تا امروز هویت سوری را بر هویت اسرائیلی ترجیح می‌دهند. این در حالی است که دروزی‌های مناطق دیگر اسرائیل، در ارتش و دستگاه‌های امنیتی این رژیم حضوری فعال دارند و حتی برخی به مناصب سیاسی می‌رسند. این تضاد باعث شده دروزی‌های اسرائیل عملاً به دو دسته تقسیم شوند: دروزی‌های اسرائیلی‌شده و دروزی‌های سوری‌مانده.

دروزی‌ها و سوریه: از وفاداری تاریخی تا احساس خیانت

در سوریه، دروزی‌ها قرن‌ها در منطقه جبل‌الدروز (سویدا) زیسته‌اند و خود را بخشی از هویت ملی سوریه می‌دانند. از زمان حافظ اسد تا بشار اسد، این جامعه رابطه‌ای نسبتاً حسنه با رژیم حاکم داشت؛ گرچه در سال‌های اخیر به دلیل فشارهای اقتصادی و بی‌توجهی دولت، نارضایتی در میان آن‌ها بالا گرفته است. با آغاز جنگ داخلی سوریه، دروزی‌ها عموماً بی‌طرف ماندند اما در برابر گروه‌های تندرو مانند داعش یا النصره، از مناطق خود دفاع کردند. اخیراً اعتراضات معیشتی و مطالبات برای خودمختاری بیشتر در سویدا شدت گرفته، به‌گونه‌ای که برخی تحلیلگران آن را آغاز واگرایی آرام دروزی‌های سوریه از نظام بعث می‌دانند.

ریشه‌های اتحاد دروزی‌ها با اسرائیل

پس از تشکیل دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸، جامعه دروزی‌های فلسطین (که پس از ۱۹۴۸ تبعه اسرائیل شدند)، برخلاف بسیاری از اعراب، راه دیگری برگزیدند و تصمیم گرفتند در ساختار جدید اداری و نظامی اسرائیل مشارکت فعال داشته باشند. دلایل این تصمیم به چند عامل کلیدی بازمی‌گردد:

• مذهب بسته و محافظه‌کار: دروزی‌ها مذهبی درون‌گرا دارند و از دیرباز ترجیح داده‌اند خود را از درگیری‌های فرقه‌ای بزرگ خاورمیانه دور نگه دارند. برای آن‌ها همزیستی و حفظ امنیت محلی بر درگیری ایدئولوژیک اولویت داشته است.
• امنیت در مقابل دشمنان منطقه‌ای: دروزی‌های اسرائیل دریافتند که حمایت از دولت یهود می‌تواند تضمین‌کننده امنیت آن‌ها در مقابل تهدیدات منطقه‌ای از سوی گروه‌های عربی یا اسلامی باشد.
• خدمت نظام وظیفه اجباری: از دهه ۵۰ میلادی، خدمت نظام وظیفه اجباری برای مردان دروزی در ارتش اسرائیل اجباری شد؛ امری که به تقویت همبستگی دروزی‌ها با ساختار نظامی و امنیتی این کشور انجامید.

نقش دروزی‌ها در ساختار قدرت اسرائیل

مشارکت دروزی‌ها در ساختار قدرت اسرائیل در ابعاد مختلفی قابل مشاهده است:

• حضور در ارتش و نیروهای امنیتی: دروزی‌ها نه‌تنها در ارتش وظیفه خدمت دارند، بلکه افسران و فرماندهان بلندپایه در میان آنان دیده می‌شود.
• حضور در سیاست و پارلمان: نمایندگان دروزی در کنست (پارلمان اسرائیل) از دهه‌های گذشته حضور فعال داشته‌اند و حتی به مقام‌های وزارتی و معاونتی رسیده‌اند.
• حمایت از سیاست‌های امنیتی اسرائیل: بسیاری از رهبران دروزی در اسرائیل مواضع علنی در حمایت از سیاست‌های دفاعی و امنیتی اسرائیل دارند.

نبرد جولان: پیوند جغرافیا، مذهب و سیاست

بلندی‌های جولان، جایی که دروزی‌های بسیاری هنوز زندگی می‌کنند، نقطه تلاقی مستقیم این مناقشه است. اسرائیل این منطقه را برای امنیت استراتژیک خود حیاتی می‌داند و از همین‌رو، پیوندهای فرهنگی و مذهبی دروزی‌های جولان با سوریه، برای تل‌آویو چالش‌آفرین است. در مقابل، دمشق از این پیوند برای حفظ نوعی نفوذ نرم در دل خاک اشغال‌شده بهره می‌برد. اعتراضات اخیر در سویدا و هم‌زمان در جولان علیه ساخت توربین‌های بادی اسرائیلی، نشان داد که هویت دروزی هنوز هم خط‌کشی‌های جغرافیای سیاسی را به چالش می‌کشد.

بازی قدرت‌های بزرگ: دروزی‌ها مهره یا بازیگر؟

در نظام بین‌الملل، دروزی‌ها عمدتاً نقش مهره‌ای کوچک در نقشه بزرگ خاورمیانه دارند. اسرائیل از جامعه دروزی به‌عنوان الگویی از «عرب خوب» یاد می‌کند که در ارتش خدمت می‌کند، دمشق آنان را اقلیتی وفادار می‌بیند و حتی آمریکا و اروپا در محاسبات خود روی حفظ این اقلیت حساب باز می‌کنند. اما در میدان عمل، دروزی‌ها به خوبی آموخته‌اند که بقای آن‌ها در این جغرافیا، وابسته به سیاست موازنه‌ی هوشمندانه میان قدرت‌های متضاد است.

چالش‌های آینده

دروزی‌ها در خاورمیانه امروز، قومی‌اند که با وجود جمعیت اندک، به واسطه جغرافیا، تاریخ و سیاست، اهمیت استراتژیک پیدا کرده‌اند. آن‌ها میان مرزهای اسرائیل و سوریه، میان دو هویت متضاد، و میان بقای قومی و خواست ملی گرفتارند. آینده آن‌ها بستگی دارد به این‌که تا کجا می‌توانند این طناب باریک میان تل‌آویو و دمشق را بدون سقوط طی کنند.