چالش‌های حکمرانی اینترنت در ایران: از رویکرد صیانت‌محور تا فقدان قانون‌گذاری شفاف

در پنل «جامعه و آینده ایران» که با تمرکز بر حکمرانی اینترنت برگزار شد، آرش وکیلیان، مدیرکل ساماندهی حکمرانی مرکز ملی فضای مجازی، به بررسی عمیق نگرش ساختاری و فرهنگی به رسانه‌های اجتماعی و تحولات جهانی در حوزه حکمرانی دیجیتال پرداخت. او با تشریح سیر تحول رسانه‌های اجتماعی از ابزارهای ساده ارتباطی تا پلتفرم‌های قدرتمند با ابعاد حاکمیتی، چالش‌های پیش روی دولت‌ها و رویکرد ایران در این زمینه را تبیین کرد.

رسانه‌های اجتماعی: از پدیده فرهنگی تا مسئله حاکمیتی

وکیلیان سخنان خود را با تفکیک لایه‌های اینترنت آغاز کرد و توضیح داد که اینترنت در لایه فنی، یک شبکه اطلاعاتی و ارتباطی است، اما آنچه اغلب مورد بحث قرار می‌گیرد، خدمات و پلتفرم‌هایی مانند رسانه‌های اجتماعی هستند که بر بستر آن ارائه می‌شوند. او اشاره کرد که رسانه‌های اجتماعی، از جمله اینستاگرام، تحولی عمیق را طی کرده‌اند. در ابتدا ابزارهایی ساده برای سرگرمی بودند، اما از حدود سال 2016، دولت‌های غربی به ظرفیت‌های گسترده و گاه تهدیدآمیز آن‌ها پی بردند و کنترل آزاد آن‌ها را به یک مسئله جدی حاکمیتی تبدیل کردند.

چالش‌های حکمرانی در عصر شبکه‌های هوشمند

مدیرکل ساماندهی حکمرانی فضای مجازی به سه‌بعدی شدن ماهیت رسانه‌های اجتماعی و چالش‌های عمده‌ای که دولت‌ها با آن مواجه شده‌اند، اشاره کرد:

• تهدید نظام پولی کشورها: وکیلیان با اشاره به پروژه‌هایی مانند گرام و لیبرا، توضیح داد که چگونه پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی با فراهم آوردن امکان مبادله ارزش اقتصادی از طریق ارز دیجیتال یا NFT، استقلال سیاست‌گذاری پولی کشورها را تهدید می‌کنند. او تأکید کرد که این نگرانی تنها مختص ایران نیست و کنگره آمریکا نیز به دلیل همین دغدغه، جلوی پروژه لیبرا را گرفت.
• واگرایی اجتماعی و بی‌ثباتی سیاسی: با استناد به افشاگری‌های فرانسیس هاگن و مستنداتی مانند The Social Dilemma، وکیلیان به نگرانی‌های جدی در کشورهایی چون برزیل، هند و آمریکا از اثرات اجتماعی و سیاسی این پلتفرم‌ها اشاره کرد. او مثال‌های مشخصی از نقش شبکه‌های اجتماعی در اغتشاش، تفرقه اجتماعی و حتی بروز خشونت فیزیکی را مطرح کرد.
• قدرت سیاسی پلتفرم‌ها: وکیلیان هشدار داد که برخی پلتفرم‌ها عملاً نقش بازیگر سیاسی را ایفا می‌کنند و بر نتایج انتخابات و شکل‌دهی افکار عمومی در بحران‌های داخلی کشورها تأثیرگذارند.

مواجهه جهانی: از سخت‌گیری تا قانون‌گذاری

او با اشاره به تغییر روند جهانی پس از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا در سال 2016 و حمله به کنگره در سال 2021، بیان کرد که از آن زمان، دولت‌ها در سراسر جهان، از آمریکا تا اروپا، سخت‌گیری‌های خود را علیه پلتفرم‌ها افزایش داده‌اند. برخی کشورها از منظر امنیت اطلاعاتی و سیاسی و برخی دیگر مانند کشورهای اروپایی از منظر حقوق کاربران و حریم خصوصی وارد عمل شده و قوانین سخت‌گیرانه‌ای وضع کرده‌اند.

مدیرکل ساماندهی حکمرانی مرکز ملی فضای مجازی: «کشور ما نیز باید در چارچوبی دقیق، هوشمند و چندلایه برای حکمرانی در این حوزه تصمیم‌سازی کند.»

تفاوت در اثرگذاری شبکه‌های اجتماعی

وکیلیان دو متغیر مهم در فهم اثرگذاری شبکه‌های اجتماعی را «خود پلتفرم» و «ویژگی‌های بستر اجتماعی» دانست. او مثال زد که اینستاگرام به دلیل الگوریتم‌هایش، بیشتر تکثر را بازتولید می‌کند تا انسجام، در حالی که پلتفرمی مانند لینکدین می‌تواند به هم‌گرایی حرفه‌ای منجر شود. او تأکید کرد که باید هر رسانه اجتماعی را جداگانه، با توجه به نوع تعامل، ساختار فنی و مدل رشد آن بررسی کرد و تفاوت میان پلتفرم‌هایی با هویت واقعی و آنهایی که هویت در آن‌ها اختیاری است را مهم دانست.

از جامعه توده‌ای تا عصر قطبی‌شده رسانه‌ها

به باور وکیلیان، جهان از پارادایم رسانه‌های توده‌محور قرن بیستم عبور کرده و وارد عصر رسانه‌ای شده است که با شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات چندگانه شناخته می‌شود. او اشاره کرد که مسیر کشورها در واکنش به این تغییر یکسان نبوده است؛ برخی مانند اروپا به سمت کثرت‌گرایی رفته‌اند، اما برخی دیگر مانند آمریکا، مسیر قطبی‌شدن را در پیش گرفته‌اند. او افزود که ایران نیز به دلیل زیرساخت‌های اجتماعی و سیاسی‌اش، بیشتر در مسیر قطبی‌شدن حرکت کرده است.

انتخاب فعال پلتفرم‌ها برای تقویت انسجام

وکیلیان بر لزوم «انتخاب فعال» در ایران تأکید کرد؛ به این معنا که باید رسانه‌هایی تقویت شوند که با شرایط فرهنگی و اجتماعی کشور هم‌راستا بوده و انسجام اجتماعی را تقویت می‌کنند. او بیان کرد که کثرت‌گرایی فرهنگی در ایران پیش‌نیازهایی دارد، از جمله پذیرش هویت‌های مذهبی و فکری متنوع و حضور احزاب، اما ایران هنوز ظرفیت پذیرش این کثرت را ندارد. بنابراین، انتخاب رسانه اجتماعی باید با توجه به این ظرفیت‌ها صورت گیرد.

گفتمان «صیانت»: قدیمی، اما همچنان حاکم

وکیلیان با نگاهی نقادانه به سیاست‌گذاری فعلی، گفت که ایران هرگز وارد یک پارادایم فناورانه نشده است. آنچه از ابتدا تا امروز وجود داشته، نوعی پروتکشن‌گرایی یا صیانت‌محوری است؛ تلاشی برای حفظ فرهنگ، اجتماع و اقتصاد در برابر نفوذ بیرونی. او افزود که این گفتمان از همان سیاست‌های اولیه فضای مجازی وجود داشته و امروز نیز در بسیاری از بندهای مصوبات دیده می‌شود.

مدیرکل ساماندهی حکمرانی در مرکز ملی فضای مجازی: «حتی اگر برخی مفاد در مجلس تصویب نشود، دیدگاه محافظه‌کارانه در نهادهای سیاست‌گذار و بخشی از مردم همچنان غالب است. این دیدگاه، با رویکردهای مختلف، امنیتی، فرهنگی، اقتصادی، همچنان پابرجاست. و به‌عنوان کسی که سال‌ها در این حوزه فعال بوده‌ام، می‌گویم این نگاه هنوز بر فضای حکمرانی سایبری ایران حاکم است.»

حکمرانی اینترنت: تمرکز ایران بر فیلترینگ

وکیلیان در ابتدای سخنانش تأکید کرد که مخالف تصمیم‌گیری پنهانی است. او اشاره کرد که لایحه صیانت در مجلس رأی نیاورد، اما بندبند آن در شورای‌عالی فضای مجازی تصویب شد و این رویکرد قانون‌گذاری پشت درهای بسته را اشتباه دانست. او مثال زد که انگلستان نیز در سال 2020 قانون سخت‌گیرانه اینترنت را تصویب کرد، اما در فرایندی شفاف و در معرض دید عمومی. او انتقاد کرد که ایران هنوز از گفت‌وگو با جامعه فرار می‌کند.

وکیلیان با مرور تجربیات جهانی در حکمرانی اینترنت، سه الگوی اصلی کنترل را شرح داد:

1. الگوی شرکتی (مانند آمریکا): پلتفرم‌ها مسئولیت دارند و دولت فقط در مواقع حیاتی مداخله می‌کند.
2. الگوی حقوقی/قضایی (مانند اتحادیه اروپا): حقوق شهروندان در برابر پلتفرم‌ها تضمین می‌شود.
3. الگوی سیاسی/امنیتی (مانند چین): حکومت به‌طور یکپارچه پشت ساختار کنترلی قرار دارد.

او سپس تأکید کرد: «ما هیچ‌کدام از این مدل‌ها را نداریم. ایران تنها روی کنترل فنی تمرکز کرده؛ ضعیف‌ترین و کم‌اثرترین نوع کنترل.»

چرا فقط کنترل فنی؟

وکیلیان ادامه داد که کنترل فنی هم به راحتی دور زده می‌شود و هم بیشترین نارضایتی را تولید می‌کند، در حالی که در دنیا، سیستم‌های کنترلی مبتنی بر تعامل، مشارکت یا قانون‌مندی به مراتب اثرگذارترند.

فقدان بلوغ در قانون‌نویسی مشترک

در بخش پایانی صحبت‌هایش، وکیلیان ناتوانی عمومی در تنظیم قانون مشترک را نیز مورد انتقاد قرار داد. او گفت که بخش خصوصی، دولت و حتی نهادهای مدنی هنوز بلوغ مشارکت ندارند و در زمان قانون‌گذاری به توافق نمی‌رسند. در حالی که در کشورهایی مانند بریتانیا یا آمریکا، ابتدا مدل مطلوب را دسته‌بندی می‌کنند و سپس درباره کارآمدی آن بحث می‌کنند. او نتیجه گرفت که ایران هنوز به این مرحله نرسیده است.