مدیریت بحران و نقش حیاتی حمایت‌های روانی-اجتماعی در تاب‌آوری جامعه

چهار مرحله کلیدی در مدیریت بحران: از پیشگیری تا بازیابی

زینب نصیری، مددکار اجتماعی و مشاور اجتماعی وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در پنجمین نشست «افزایش آگاهی جمعی در شرایط بحران» که توسط جهاد دانشگاهی قم برگزار شد، به تشریح چهار مرحله اصلی و پیوسته در فرایند مدیریت بحران پرداخت. این مراحل شامل اقداماتی برای ارتقای ایمنی در برابر مخاطرات بالقوه و کاهش پیامدهای اجتماعی فجایع است.

مراحل مدیریت بحران

• پیشگیری و کاهش خطر: این مرحله بر کاهش احتمال تبدیل مخاطرات به فاجعه تمرکز دارد و شامل ارتقای ایمنی سازه‌ها و کاهش آسیب‌پذیری‌های اجتماعی است.
• آمادگی: برنامه‌ریزی پیش از وقوع بحران توسط نهادهای دولتی و غیردولتی را در بر می‌گیرد. ابزارهای حیاتی این مرحله شامل آموزش عمومی، شبکه‌سازی بین‌بخشی و رویکردهای جامعه‌محور است.
• پاسخ: بلافاصله پس از وقوع حادثه آغاز می‌شود (معمولاً ۲ تا ۶ هفته) و اولویت‌های آن امدادرسانی فوری و حمایت روانی-اجتماعی (PSS) است.
• بازیابی (Recover): در سه فاز کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت اجرا می‌شود و هدف استراتژیک آن «بازسازی بهتر از وضعیت پیشین» (Build Back Better) است؛ همانند روند ۲۰ ساله بازسازی زلزله بم.

کارکردهای حمایت روانی-اجتماعی (PSS) در مرحله پاسخ

در مرحله پاسخ، کارکردهای حمایت روانی-اجتماعی (PSS) شامل چهار محور اصلی است:

1. ارزیابی سریع نیازها: توسط وزارت بهداشت با همکاری سه نهاد مرتبط و استفاده از ابزارهایی مانند پرسشنامه‌های استاندارد (ASD).
2. غربالگری گروه‌های آسیب‌پذیر: با تمرکز بر کودکان، سالمندان و بیماران خاص.
3. مداخلات سه‌بعدی: شامل بازپیوند خانواده‌ها، مدیریت اطلاعات مفقودان، حمایت‌های روانی (مداخلات سوگ) و مددکاری اجتماعی.
4. پشتیبانی از امدادگران: از طریق آموزش خودمراقبتی و اجرای خودمراقبتی سازمانی.

چارچوب‌های بین‌المللی و پیشنهادات برای بهبود مدیریت بحران در ایران

نصیری به چارچوب‌های بین‌المللی مؤثر در این حوزه اشاره کرد که عبارتند از:

• PFA (کمک‌های اولیه روانی): با سه اصل Listen، Look، Link.
• چارچوب سندای: با محوریت بازسازی بهتر.
• راهنمای IASC: با تأکید بر توجه به گروه‌های خاص مانند معلولان و کودکان.

نکته کلیدی این چارچوب‌ها آن است که ۶۰ تا ۷۰ درصد اقدامات بحران قابل پیش‌بینی است.

مشاور اجتماعی وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برای بهبود مدیریت بحران در ایران، پیشنهاداتی را مطرح کرد:

• توانمندسازی نهادی: از طریق توسعه آموزش‌های عملی و مانورهای مستمر.
• به‌روزرسانی اسناد: با انسجام‌بخشی به ابعاد اجتماعی در برنامه‌ها.
• تقویت زیرساخت اطلاعاتی: با ایجاد سامانه ملی تبادل داده‌های بحران.
• حمایت از گروه‌های ویژه: از طریق تدوین پروتکل‌های اختصاصی برای کودکان و سالمندان.

نقش حیاتی شبکه‌های حمایت اجتماعی در تاب‌آوری بحران‌ها

در ادامه این نشست، معصومه کمال‌الدینی، جامعه‌شناس و دبیر گروه جامعه‌شناسی مصائب و بلایای طبیعی انجمن جامعه‌شناسی ایران، به پرسش کلیدی «در لحظه بحران، به چه کسانی می‌توان تکیه کرد؟» پاسخ داد. وی تأکید کرد که پاسخ در ترسیم «نقشه حمایتی شخصی» نهفته است؛ فهرستی ملموس از افرادی که سه نوع حمایت (عاطفی، ابزاری، اطلاعاتی) را ارائه می‌دهند.

تعریف و سطوح حمایت اجتماعی

حمایت اجتماعی، مجموعه‌ای از اطلاعات است که فرد را به این باور می‌رساند که از او مراقبت می‌شود و دوست داشته می‌شود. این حمایت شبکه‌ای چندلایه است که از سطوح مختلف تشکیل می‌شود:

• خُرد: خانواده، دوستان.
• میانی: همکاران، همسایگان، مدارس.
• کلان: نهادهای دولتی، هلال احمر، انجمن‌ها.

گستردگی این شبکه تعیین‌کننده توانایی فرد در مواجهه با بحران‌هایی چون مخاطرات طبیعی، اقتصادی یا سیاسی است.

انواع حمایت‌های اجتماعی

• حمایت عاطفی: ابراز همراهی و احساس تعلق، مانند تماس‌های انگیزشی هنگام موشک‌باران که اضطراب را کاهش می‌دهد.
• حمایت ابزاری: کمک ملموس، مانند پناهگاه یا منابع مالی. به عنوان مثال، پس از زلزله بم، زنانی که شبکه خویشاوندی قوی‌تری داشتند، راهکارهای انطباقی بهتری انتخاب کردند.
• حمایت اطلاعاتی: دسترسی به اخبار موثق، نظیر عملکرد سامانه ۴۰۳۰ وزارت بهداشت در همه‌گیری کرونا که با شفافیت، سردرگمی را کاهش داد.

اولویت‌ها و راهکارهای بلندمدت

کمال‌الدینی تأکید کرد که در بحران، ترسیم نقشه حمایتی (تشخیص حلقه‌های قابل اتکا و استفاده از سامانه‌های متمرکز، مانند ۱۴۸۰) اولویت دارد. در بلندمدت، تقویت پیوندهای اجتماعی از طریق آموزش مهارت‌های زندگی در مدارس، احیای شبکه‌های همسایگی و تصویب قوانین حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر مانند سالمندان و زنان سرپرست خانوار ضروری است.

پژوهش‌ها گواه تأثیر بنیادین این سازوکارند؛ مطالعات جنگ اوکراین نشان می‌دهد مناطق با حمایت اجتماعی قوی، ۶۰ درصد کمتر با «اختلال استرس پس از سانحه» (PTSD) مواجه شدند. این نشان می‌دهد جامعه‌ای که پیوندهایش را پیش از بحران می‌بافد، ویرانی را نه با خاکستر که با جوانه‌های تاب‌آوری پشت سر می‌گذارد.