وزغ بیابان سونورا: قربانی خاموش موج روان‌گردان‌ها در مکزیک

وزغ سونورا: دوزیستی با راز مرگبار

وزغ بیابان سونورا یا وزغ رودخانه کلرادو (Incilius alvarius)، با بدنی سبز، خال‌های قهوه‌ای، پوستی زبر و چشمانی طلایی، در نگاه اول تفاوتی با هم‌نوعان خود ندارد. اما برخلاف ظاهر ساده‌اش، غدد پوستی آن در زمان احساس خطر، ترکیبی بسیار قوی با خاصیت روان‌گردان ترشح می‌کنند. این ماده که زمانی ناشناخته بود، اکنون به دلیل سوءاستفاده گسترده، به تهدیدی مرگبار برای این گونه تبدیل شده است.

افزایش ناگهانی محبوبیت مواد مخدر روان‌گردان توهم‌زا در دهه اخیر، وزغ سونورا را به یکی از قربانیان خاموش این موج تبدیل کرده است. دانشمندان هشدار می‌دهند که صید بی‌رویه در مکزیک، جمعیت این دوزیست را در برخی مناطق نابود کرده و در مناطق دیگر به مرز بحران کشانده است. این یافته‌های نگران‌کننده در بزرگ‌ترین گردهمایی علمی روان‌گردان‌ها در دنور ارائه شده‌اند.

دکتر انی اورتیز، پژوهشگر درمان‌های روان‌گردان در مؤسسه‌ی اوسونا، می‌گوید: «تنها در یک دهه، ما این گونه را به مرز انقراض کشاندیم، آن هم به اسم درمان و رشد آگاهی.»

او با اشاره به عوامل هم‌زمانی مانند تغییرات اقلیمی و تخریب زیستگاه، تأکید می‌کند که سوءاستفاده گسترده از این وزغ‌ها، آن‌ها را در معرض تهدیدی سه‌گانه قرار داده است.

از کشف علمی تا تجاری‌سازی جعلی

ترکیب روان‌گردان ۵-ام‌ئی‌او-دی‌ام‌تی (5-MeO-DMT)، ماده اصلی روان‌گردان ترشحات وزغ سونورا، نخستین بار در سال ۱۹۶۷ میلادی شناسایی شد. با این حال، تا سال ۲۰۱۴، خواص روان‌گردان آن چندان شناخته‌شده نبود. در این سال، رسانه‌ها اعلام کردند که با خشک‌کردن و دودکردن این ترشحات، می‌توان تجربه‌ای شدید و کوتاه‌مدت از توهم داشت.

هم‌زمان با این کشف، ادعایی ساختگی نیز شکل گرفت: برخی رسانه‌ها مدعی شدند که استفاده از ترشحات وزغ سونورا در آیین‌های باستانی قبایل بومی بیابان سونورا ریشه دارد. دکتر اورتیز تأکید دارد که چنین روایتی هیچ پایه تاریخی ندارد و صرفاً ترفندی برای مشروعیت‌بخشی به مصرف بوده است.

این روایت‌های عامه‌پسند، راه را برای تجاری‌سازی ماده مخدر وزغ سونورا هموار ساختند. از شمن‌های خودخوانده تا فعالان شبه‌معنوی عصر جدید، همگی وارد میدان شدند. درمان‌گران غیررسمی و فعالان معنوی در نقاط مختلف جهان، مصرف این ماده را به‌عنوان راهی برای «تحول درونی» تبلیغ کردند. در ایالت‌های مختلف آمریکا «کلیساهای وزغ» برپا شد، مکان‌هایی که در آن افراد می‌توانند این ماده را به‌عنوان بخشی از آیین معنوی تجربه کنند.

در قانون آمریکا، روان‌گردان ۵-ام‌ئی‌او-دی‌ام‌تی به‌عنوان ماده‌ای با خطر بالا و بدون کاربرد پزشکی پذیرفته‌شده دسته‌بندی شده است. با این حال، برخی گروه‌ها با استناد به قانون آزادی مذاهب، مصرف آن را تحت پوشش فعالیت‌های دینی قانونی کرده‌اند.

پیامدهای تقاضای فزاینده بر جمعیت وزغ‌ها

تقاضای رو به افزایش برای این ماده، افراد بسیاری را از سراسر جهان به مکزیک کشانده است. دکتر اورتیز، که خود از اهالی همان منطقه است، می‌گوید این تقاضا باعث شد وزغ‌ها به چشم منبع درآمد دیده شوند. برخی دامداران، ده‌ها وزغ را در سطل یا کیسه نگه می‌دارند و بارها برای استخراج ترشحات می‌دوشند، روندی که آسیب‌های جسمی و روانی جدی به وزغ‌ها وارد می‌کند.

در حال حاضر، وزغ بیابان سونورا از هیچ‌گونه حمایت قانونی در مکزیک برخوردار نیست و حتی در فهرست جهانی حفاظت از گونه‌ها، در دسته «کم‌نگرانی» ثبت شده است. با این حال، اوضاع در واقعیت متفاوت است. به همین دلیل، اورتیز با همکاری دکتر جورجینا سانتوس باررا، استاد دانشگاه ملی مکزیک، بررسی‌های میدانی را آغاز کردند تا تصویر دقیقی از وضعیت فعلی این وزغ ارائه دهند.

نتایج نگران‌کننده پژوهش میدانی

در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، پژوهشگران به ده زیستگاه مختلف در شمال مکزیک سفر کردند. نتیجه پژوهش نگران‌کننده بود:

• تنها ۴۰۰ وزغ بالغ و حدود ۲۰۰۰ وزغ نابالغ یافت شد.
• در برخی مناطق، جمعیت‌هایی که قبلاً حضور داشتند، به‌کلی ناپدید شده‌اند.
• اندازه وزغ‌های مشاهده‌شده به‌طور محسوسی کوچک‌تر از گذشته بود.

این موضوع از آن جهت نگران‌کننده است که وزغ‌های بزرگ‌تر توانایی بیشتری برای تولید مثل دارند. اورتیز می‌گوید همه چیز برای تولید مثل مهیا بود، اما وزغ‌های بزرگ اصلاً وجود نداشتند.

نقش اکوسیستمی و راهکارهای حفاظتی

نقش گونه وزغ بیابان سونورا در اکوسیستم منطقه انکارناپذیر است. وزغ‌های سونورا شکارچی اصلی حشرات‌اند و خود نیز غذای جانوران دیگر به شمار می‌آیند. سانتوس می‌گوید کاهش جمعیت آن‌ها می‌تواند چرخه طبیعی را مختل کند. گزارش‌های محلی حاکی از آن است که در سال‌های اخیر، جمعیت حشرات مضر در مزارع افزایش یافته است.

اورتیز و سانتوس قصد دارند با انتشار یافته‌های خود، از اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت درخواست کنند که وضعیت حفاظتی این گونه را ارتقا دهد. همچنین، امیدوارند دولت مکزیک نیز سرانجام وارد عمل شود و از این گونه محافظت قانونی به عمل آورد. در سوی دیگر، ایالات متحده پیشنهاد داده که وزغ سونورا تحت نظارت کنوانسیون جهانی تجارت گونه‌های در معرض خطر (CITES) قرار گیرد. رأی‌گیری درباره این پیشنهاد قرار است در ماه نوامبر برگزار شود.

با وجود تلاش‌ها، اورتیز تأکید می‌کند که تنها راه‌حل واقعی، متقاعدسازی مصرف‌کنندگان برای کنار گذاشتن ترشحات طبیعی این وزغ است. نسخه مصنوعی روان‌گردان ۵-ام‌ئی‌او-دی‌ام‌تی، با ساختاری کاملاً مشابه با نمونه طبیعی، هم‌اکنون در دسترس است.

با این حال، بسیاری از مصرف‌کنندگان اصرار دارند که نسخه طبیعی تأثیرگذاری بیشتری دارد. برخی حتی معتقدند وجود ترکیبات دیگر در ترشحات، تجربه روانی را تقویت می‌کند. اما اورتیز می‌گوید این ترکیبات اضافی فقط سمی‌اند و هیچ نقش روان‌گردانی ندارند. به گفته او، استفاده از ترشحات وزغ به جز تخریب گونه‌ای آسیب‌پذیر، هیچ فایده‌ای ندارد.