سقوط آزاد صادرات فرش ایرانی: از ۲ میلیارد دلار به ۴۱ میلیون دلار

وضعیت نگران‌کننده تولید و صادرات فرش دستباف

سعید عصاچی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف اصفهان، در تشریح وضعیت کنونی این صنعت اظهار داشت که اصفهان، به عنوان یکی از سه قطب اصلی فرش ایران، با مشکلاتی مشابه سایر استان‌ها دست و پنجه نرم می‌کند. تولید فرش به دلیل رکود بازار و نبود توجیه اقتصادی برای بافندگان کاهش یافته و صادرات نیز روندی نزولی را تجربه می‌کند. این کاهش صادرات تنها مختص اصفهان نیست و کل کشور را در بر می‌گیرد.

سقوط آزاد صادرات: از میلیاردها به میلیون‌ها دلار

عصاچی با اشاره به آمار تکان‌دهنده، افزود: «ایران در سال ۱۳۷۱، رکورد دو میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلاری را در صادرات فرش دستباف به ثبت رسانده بود، اما اکنون این میزان به ۴۱ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار کاهش یافته است.» وی تأکید کرد که تنها برتری اصفهان نسبت به برخی استان‌ها، حفظ کیفیت فرش است که همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است.

چالش‌های بازار داخلی و تغییر اولویت‌های مصرف‌کننده

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف اصفهان درباره وضعیت تقاضا در بازار داخلی توضیح داد: در گذشته، حدود ۲۰ درصد از فرش تولیدی در بازار داخلی به فروش می‌رسید و ۸۰ درصد آن صادر می‌شد. اما اکنون، علاوه بر مشکلات صادراتی ناشی از تحریم‌های بین‌المللی و موانع داخلی، فروش فرش در بازار داخلی نیز روندی نزولی داشته است.

دلیل اصلی این شرایط، تغییر اولویت‌های مصرف‌کنندگان است. خانواده‌ها به جای خرید فرش، ترجیح می‌دهند خودرو تهیه کنند یا به دلیل تورم، سرمایه خود را صرف خرید طلا و دلار کنند. فرشی که روزگاری کالایی سرمایه‌ای محسوب می‌شد، امروز جای خود را به دارایی‌هایی داده که بازدهی اقتصادی ملموس‌تری دارند.

مشکلات بافندگان و لزوم به‌روزرسانی طرح‌ها

بافندگان فرش دستباف با مشکلات متعددی از جمله دشواری در تأمین مواد اولیه و مسائل مربوط به بیمه دست و پنجه نرم می‌کنند. عصاچی همچنین به لزوم به‌روزرسانی طرح‌ها و ابعاد فرش‌ها اشاره کرد. وی بیان داشت: «هرچند حفظ اصالت فرش ایرانی ضروری است، اما می‌توان طرح‌ها، رنگ‌آمیزی و ابعاد فرش‌ها را نیز به گونه‌ای به‌روز کرد که با دکوراسیون داخلی روز هماهنگ باشد. سبک زندگی و فرهنگ مردم دستخوش تغییر شده و این صنعت نیز باید متناسب با این تحولات به‌روزرسانی شود.»

تأثیر کاهش صادرات بر دستمزد و انگیزه بافندگان

این فعال صنفی درباره تأثیر کاهش صادرات بر دستمزد بافندگان گفت: «در حال حاضر، ۸۰ درصد فروش فرش دستباف از طریق صادرات انجام می‌شود و زمانی که این صادرات متوقف یا محدود می‌شود، قیمت فرش نیز ثابت می‌ماند.» این در حالی است که با وجود تورم روزافزون، قیمت فرش تغییری نکرده و همین موضوع باعث شده تا دستمزد بافندگان متناسب با هزینه‌های زندگی افزایش نیابد. نتیجه این وضعیت، کاهش انگیزه نسل جوان برای ورود به حرفه قالیبافی است.

راهکارهای پیشنهادی برای احیای صنعت فرش

عصاچی برای بهبود وضعیت فرش دستباف ایرانی دو اقدام هم‌زمان را پیشنهاد داد: تبلیغات مؤثر و رفع موانع دولتی در مسیر صادرات. وی تأکید کرد که در حال حاضر، تشکل‌ها به جای تمرکز بر شناسایی بازارهای هدف و به‌روزرسانی فرش ایرانی، بیشتر وقت خود را صرف حل و فصل مشکلاتی مانند تعهدات ارزی، بازگشت فرش‌های صادراتی و بیمه قالیبافان می‌کنند.

او افزود: «اگر این موانع برطرف شوند، تشکل‌ها می‌توانند انرژی خود را صرف فعالیت‌های اساسی‌تری مانند توسعه بازار، برگزاری رویدادهای تبلیغاتی و فرهنگ‌سازی برای ارتقای جایگاه فرش دستباف در داخل و خارج از کشور کنند.»

آینده‌ای مبهم بدون اصلاحات جدی

با نگاهی به وضعیت فعلی صنعت فرش دستباف، روشن است که صرفاً با اتکا به میراث گذشته نمی‌توان آینده‌ای روشن برای این هنر و صنعت ترسیم کرد. استمرار مشکلات ساختاری، بی‌ثباتی در سیاست‌گذاری و تمرکز تشکل‌ها بر حل موانع اداری به جای توسعه بازار، باعث شده فرصت‌های ارزشمند صادراتی از دست بروند و تولیدکنندگان داخلی نیز دلسرد شوند.

در حالی که سال‌هاست بر بحث حمایت از تولید تأکید می‌شود، اقدام عملی مشخصی برای رفع موانع واقعی این صنعت صورت نگرفته است. فرش ایرانی شاید هنوز نام و اعتباری در جهان داشته باشد، اما بدون اصلاحات جدی، دیگر نمی‌توان انتظار داشت جایگاه گذشته‌اش را در اقتصاد، فرهنگ و بازارهای بین‌المللی بازیابد. بازگشت به مسیر رونق نیازمند نگاهی واقع‌بینانه، سیاست‌گذاری یکپارچه و حضور فعال تشکل‌ها در عرصه بازارسازی و نوآوری است.