افترای سرکوب قیام تنگستان توسط مصدق: بررسی یک دروغ تاریخی

افترای سرکوب قیام تنگستان: بررسی یک دروغ تاریخی

یکی از اتهامات بی‌اساس علیه دکتر مصدق، سرکوب قیام مردم تنگستان علیه نیروهای انگلیسی در زمان والی‌گری او در فارس است. این در حالی است که تنش‌های اصلی و خیانت والی فارس در سال ۱۲۹۳ شمسی رخ داده است، در حالی که دکتر مصدق در سال ۱۲۹۹ شمسی به سمت استانداری فارس منصوب شد. بنابراین، این وقایع هیچ ارتباطی به دوران مسئولیت مصدق نداشته است.

البته، دکتر مصدق در دوران حضور خود در فارس، به منظور برقراری امنیت، برخی از راهزنان محلی را سرکوب کرده و امنیت منطقه تنگستان را تأمین کرده است. این اقدامات در راستای وظایف او برای برقراری نظم و امنیت عمومی بوده و نباید با سرکوب قیام‌های مردمی اشتباه گرفته شود.

ریشه‌های اتهام و گسترش آن

این افترای تاریخی ابتدا توسط حزب توده و احسان طبری به دکتر مصدق نسبت داده شد. بعدها، هواداران رژیم پهلوی در خارج از کشور و برخی رسانه‌های داخلی مانند مشرق‌نیوز، این دروغ را بسط و گسترش دادند. افرادی نظیر محمود کاشانی نیز به بازگویی این موارد نادرست پرداختند.

خیانت قوام‌الملک و وقایع سال ۱۲۹۳

بررسی اسناد تاریخی نشان می‌دهد که خیانت به مردم تنگستان و همکاری با نیروهای انگلیسی، مربوط به دوران والی‌گری قوام‌الملک بوده است. عبدالحسین میرزا فرمانفرما، والی فارس تا اواسط سپتامبر ۱۹۲۰ (اوایل محرم ۱۳۳۹ قمری)، روابط حسنه‌ای با انگلیسی‌ها داشت. پس از استعفای او در ۱۶ سپتامبر ۱۹۲۰ (۲ محرم ۱۳۳۹ قمری)، قوام‌الملک و نصیرالملک نیابت ایالت را برعهده گرفتند.

قوام‌الملک در جنگ جهانی اول، به نفع انگلیسی‌ها اقداماتی خیانت‌آمیز مرتکب شد. او با دریافت مبالغی از کنسول انگلیس، چهار هزار نیرو را گردآوری کرد تا در کنار انگلیسی‌ها، علیه مجاهدین تنگستانی و چاکوتاهی وارد جنگ شود. این خیانت به حدی بود که ملیون جنوب طی اعلامیه‌ای رسمی، برای دستگیری زنده قوام‌الملک ۳ هزار تومان و برای قتل او ۱۰ هزار تومان جایزه تعیین کردند. این وقایع مهم در سال ۱۲۹۳ شمسی رخ داده است، یعنی شش سال پیش از انتصاب دکتر مصدق به استانداری فارس.

مذاکرات مصدق با کنسول انگلیس: نمادی از استقلال‌خواهی

اگر منظور از اتهامات، مذاکرات دکتر مصدق با کنسول انگلیس در شیراز درباره پلیس جنوب (اس-پی-آر) و تنگستانی‌ها باشد، این مذاکرات نه تنها نشانی از سرکوب نیست، بلکه اعتقاد عمیق او به استقلال مملکت و روحیه ضد بیگانه‌پرستی وی را به‌خوبی آشکار می‌سازد. دکتر مصدق در خاطرات خود به این موضوع اشاره کرده است:

«قونسول انگلیسی به دیدنم آمد و ضمن بحث اظهار کرد مردم فارس از پلیس جنوب متنفرند و ما نمی‌دانیم چه تمهیدی به کار بریم که از این تنفر بکاهیم و باز پس از چند روز که از تصدی من گذشت آمد و گفت پلیس جنوب را مأمور کرده‌ایم آن عده از خوانین تنگستانی را که موجب عدم نظم و امنیت می‌شوند، تنبیه کنند که بی‌اختیار حالم تغییر نمود و چنین استنباط کرد که این تغییر حال به واسطه بیانی بود که او راجع به اخلال نظم وسیله تنگستانی‌ها کرده است. در جواب سوال او که چرا حالم تغییر نموده گفتم این بیانات را هرکس می‌شنید از این هم بدتر می‌شد. مگر نبود که جلسه قبل شما گفتید مردم فارس از پلیس جنوب متنفرند و باید کاری کنیم که از این نظر بکاهیم؟ اکنون می‌خواهید آن پلیس انگلیسی جنوب را مأمور هموطنان خود من بکنید؟ هنوز فراموش نشده که قتل شیخ حسین‌خان چاکوتاهی را که نسبت به یکی از عمال انگلیس داده‌اند مردم تهران در نقاط عدیده مجلس ختم گذاشتند و او را مثل یکی از شهدای وطن شناختند. از این بیانات مقصودم این نیست که بخواهم تنگستانی‌ها را از نسبتی که به آن‌ها می‌دهند مبرا کنم، بلکه می‌خواهم این تذکر را بدهم که دخالت پلیس جنوب سبب خواهد شد که مردم بر تنفر خود بیفزایند… اما آن‌چه راجع به شخص من است در اموری که مربوط به ایالت است نمی‌بایست دخالت کنید.»

این نقل‌قول به وضوح نشان می‌دهد که مصدق نه تنها قیام مردم تنگستان را سرکوب نکرده، بلکه با دخالت پلیس جنوب مخالفت کرده و نسبت به افزایش تنفر مردم از انگلیسی‌ها هشدار داده است. در دوران پیش از والی‌گری مصدق، راه‌های استان فارس بسیار ناامن بود و او در راستای برقراری امنیت، با راهزنان مقابله کرد.

مخالفت مصدق با انگلیسی‌ها و همکاری با ایل قشقایی

دکتر مصدق در اوایل اکتبر ۱۹۲۰ (اواخر صفر ۱۳۳۹ قمری) به عنوان والی فارس منصوب شد و تا کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ در این سمت باقی ماند. او با خدمات خود در استقرار امنیت و جلوگیری از باج‌گیری متنفذین، محبوب اهالی فارس شد. در این مدت، مصدق همواره با سه هزار و پانصد تن از قوای پلیس استعماری جنوب که تحت فرماندهی افسران انگلیسی و از آثار قرارداد ننگین ۱۹۱۹ بود، کشمکش داشت و برای عدم شناسایی و استرداد رسمیت آن تلاش می‌کرد.

با روی کار آمدن دکتر مصدق، صولت‌الدوله قشقایی نیز بخشی از اقتدار از دست رفته خود را به دست آورد. مصدق با حمایت صولت‌الدوله قشقایی توانست به سرعت اشرار را دستگیر و زندانی کند. این اقدام با استقبال گسترده مردم فارس مواجه شد، زیرا امنیت راه‌ها و بسیاری از شهرهای جنوب فارس برقرار شده بود.

از جمله اقدامات مهم دکتر مصدق در دوران کوتاه والی‌گری فارس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آشتی و سازش میان قوام‌الملک و صولت‌الدوله قشقایی
• برقراری امنیت در راه‌ها و نقاط مرزی
• اصلاحات پیگیر و منظم در سازمان و تجهیزات قوای نظامی فارس
• کنترل حوزه عمل و اختیارات پلیس جنوب
• تأمین حقوق معوقه کارکنان ادارات
• تلاش برای کاهش قیمت اجناس و ارزاق
• اهتمام به اقدامات عمرانی