نیم‌قرن پس از دست‌دادن تاریخی در فضا: میراث آپولو-سایوز و آینده همکاری‌های فضایی

دست‌دادن تاریخی در مدار

در ۱۷ ژوئیه ۱۹۷۵، سرهنگ «الکسی لئونوف» از اتحاد جماهیر شوروی و سرتیپ «توماس استافورد» از ناسا، در ارتفاع ۲۲۵ کیلومتری بر فراز فرانسه، درهای فضاپیماهای خود را گشودند و در نخستین پرواز فضایی بین‌المللی سرنشین‌دار، موسوم به پروژه آزمایشی آپولو–سایوز، با یکدیگر ملاقات کردند. این دست‌دادن ساده، نمادی ماندگار از همکاری میان دو رقیب سرسخت شد.

«عاصف صدیقی»، استاد تاریخ در دانشگاه فوردهم و متخصص تاریخ فضانوردی روسیه، این همکاری را «شگفت‌انگیز» توصیف می‌کند؛ زیرا دو کشور با نظام‌ها و فرهنگ‌های کاملاً متضاد، که عملاً آماده نابودکردن یکدیگر بودند، توانستند چنین مأموریت فنی و پیچیده‌ای را به انجام برسانند.

پلی میان دو جهان: انگیزه‌ها و چالش‌ها

ایده همکاری فضایی میان آمریکا و شوروی در اوایل عصر فضا مطرح شد. «جان اف. کندی»، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، در سپتامبر ۱۹۶۳ پیشنهاد یک مأموریت مشترک به ماه را مطرح کرده بود. با این حال، این رویا به تعویق افتاد و آمریکا با مأموریت موفق آپولو ۱۱ در سال ۱۹۶۹ از شوروی پیشی گرفت.

پس از پایان برنامه آپولو در سال ۱۹۷۲ و کاهش حمایت عمومی، برنامه فضایی آمریکا بی‌هدف شد. همزمان، اعتبار بین‌المللی هر دو کشور به‌دلیل اشغال چکسلواکی توسط شوروی و جنگ ویتنام توسط آمریکا آسیب دیده بود. این شرایط، انگیزه‌ای مضاعف برای هر دو کشور فراهم کرد تا از طریق همکاری فضایی، جایگاه خود را در سلسله مراتب جهانی بازسازی کنند.

«اولگا کراسنیاک»، دانشیار روابط بین‌الملل در دانشگاه تحقیقات ملی مدرسه عالی اقتصاد در مسکو، می‌گوید: «آن‌ها نیاز داشتند خودشان را بالا بکشند و با یکدیگر همکاری کنند تا به دنیا نشان دهند: ما هنوز همان ابرقدرت‌های بزرگ و توانمند هستیم. داریم کارهایی می‌کنیم که هیچ کشور دیگری توان انجام آن را ندارد.»

گفت‌وگوهای اولیه در سال ۱۹۷۰ آغاز شد، اما مأموریت با موانع دیپلماتیک، فنی و فرهنگی بزرگی مواجه بود. «برایان اودام»، تاریخ‌نگار ارشد ناسا، دشواری ارتباط با افرادی با زبان و رویکردهای مهندسی متفاوت را برجسته می‌کند. این چرخش ناگهانی از دشمنی به شراکت، برای افکار عمومی و سیاستمداران شوک‌آور بود.

موانع فنی و دیپلماتیک

• هراس از افشای اطلاعات: هر دو کشور نگران افشای اطلاعات امنیتی و فنی حساس بودند. «زبیگنیف برژینسکی» این همکاری را «بخشش فناوری به شوروی» خواند.
• بدگمانی به ایمنی فضاپیماها: حوادث مرگبار آپولو ۱ (۱۹۶۷) و سایوز ۱۱ (۱۹۷۱) باعث بدگمانی متقابل به ایمنی فضاپیماها شده بود.
• تفاوت در سیستم‌های کنترل: آپولو از هدایت دستی استفاده می‌کرد، در حالی که سایوز عمدتاً خودکار و از زمین کنترل می‌شد.
• ترکیب هوای داخلی متفاوت: سایوز از ترکیب اکسیژن و نیتروژن با فشار سطح دریا استفاده می‌کرد، در حالی که آپولو از اکسیژن خالص با فشار پایین‌تر بهره می‌برد.

این اختلافات با ساخت یک ماژول اتصال ویژه حل شد که دارای درهای هوابند در هر دو سوی خود بود. این ماژول امکان تنظیم فشار و جابه‌جایی ایمن میان دو فضاپیما را فراهم می‌کرد. همچنین، ماژول اتصال به‌گونه‌ای «آندروژین» (بدون تبعیض) طراحی شد تا هیچ سمت غالب یا تابعی نداشته باشد.

شکل‌گیری دوستی‌های پایدار

با وجود تمام دشواری‌ها، دوستی عمیق و پایداری میان فضانوردان و کیهان‌نوردان شکل گرفت. تیم آمریکایی شامل ژنرال استافورد، دونالد اسلایتن و ونس برند بود، و تیم سایوز شامل سرهنگ لئونوف و والری کوباسوف. آن‌ها زبان یکدیگر را آموختند، در مراکز فضایی هیوستون و مسکو آموزش دیدند، و در این دیدارها به کاوش، جشن، سونا و حتی جنگ برفی پرداختند.

رابطه نزدیک دو فرمانده، لئونوف و استافورد، تا پایان عمرشان ادامه یافت. لئونوف به استافورد در فرزندخواندگی دو کودک از روسیه کمک کرد و استافورد در سال ۲۰۱۹ در مراسم خاکسپاری لئونوف به زبان روسی سخنرانی کرد.

ونس برند، آخرین بازمانده این مأموریت، در سال ۲۰۰۰ گفت: «ما با رفتار دوستانه و همکاری، الگویی برای دیگران بودیم. در واقع، ما رابطه‌ای بسیار نزدیک با گروه شوروی پیدا کردیم.»

جزئیات مأموریت و فرود

در ۱۵ ژوئیه ۱۹۷۵، کیهان‌نوردان سایوز از پایگاه فضایی بایکونور در قزاقستان پرتاب شدند و حدود هفت ساعت بعد، فضانوردان آپولو از مرکز فضایی کندی در فلوریدا راهی مدار شدند. آماده‌سازی برای اتصال نسبتاً بی‌دردسر پیش رفت.

در ساعت ۱۲:۱۲ ظهر به‌وقت شرق آمریکا در تاریخ ۱۷ ژوئیه، اتصال موفقیت‌آمیز دو فضاپیما در بالای اقیانوس اطلس انجام شد. لحظه تاریخی دست‌دادن فضانوردان به‌صورت زنده از تلویزیون برای میلیون‌ها نفر پخش شد. خدمه دو روز بعدی را صرف تبادل هدایا، غذا خوردن مشترک (از جمله سوپ سنتی روسی برشچ)، گوش دادن به موسیقی و انجام آزمایش‌های علمی کردند. در ۱۹ ژوئیه، فضاپیماها از هم جدا شدند.

با وجود تمام نگرانی‌های اولیه درباره ایمنی فضاپیماها، در نهایت این آپولو بود که دچار حادثه‌ای جدی شد: هنگام ورود دوباره به جو زمین، گازهای سمی کپسول را پر کرد. ونس برند بی‌هوش شد و تمام اعضای خدمه پس از فرود در اقیانوس، به بیمارستان منتقل شدند. با اینکه پایان مأموریت ترسناک بود، فضانوردان به‌سرعت بهبود یافتند و مأموریت در مجموع به عنوان یک موفقیت دیپلماتیک و فنی ستایش شد.

میراث آپولو–سایوز

مأموریت دوم آپولو–سایوز هرگز به اجرا نرسید و در اواخر دهه ۷۰ و دهه ۸۰ میلادی، تنش‌ها میان آمریکا و شوروی بار دیگر بالا گرفت. با این حال، هر دو ابرقدرت به گسترش همکاری‌های فضایی با متحدان خود پرداختند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، روس‌ها و آمریکایی‌ها دوباره در فضا با یکدیگر متحد شدند؛ نخستین بار در «ایستگاه فضایی میر» در اوایل دهه ۹۰ میلادی. همکاری آمریکا–روسیه اکنون ستون فقرات ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) است که از سال ۲۰۰۰ تاکنون به‌طور مداوم محل سکونت انسان بوده است.

اما ایستگاه فضایی بین‌المللی اکنون در سال‌های پایانی عمر خود قرار دارد. روسیه در حال بررسی ساخت ایستگاه فضایی جداگانه‌ای است و آمریکا نیز سرمایه‌گذاری روی پایگاه‌های فضایی تجاری را آغاز کرده است. این تحولات ممکن است مأموریت آپولو–سایوز را به خاطره‌ای دور بدل کند.

دکتر «کراسنیاک» معتقد است میراث این مأموریت و همکاری فضایی به‌طور کلی، حتی پنجاه سال بعد، همچنان برای مردم روسیه اهمیت دارد. او می‌افزاید، چه آمریکا و روسیه در آینده در پروازهای فضایی سرنشین‌دار شریک شوند چه نه، این دو قدرت همچنان از مهره‌های کلیدی در تعیین قواعد بین‌المللی فضا هستند.

دکتر «اسیف صدیقی» مأموریت مشترک آمریکا و شوروی در سال ۱۹۷۵ را پیش‌درآمدی بر مشارکت‌های بین‌المللی پیچیده‌ای می‌داند که امروزه ویژگی اصلی مأموریت‌های فضایی هستند. او می‌گوید: «این همکاری تا حدی بی‌نظم و پرچالش بود، اما راه همه چیز به آپولو–سایوز ختم می‌شود.»

اما دکتر «برایان اودام»، تاریخ‌نگار ارشد ناسا، آپولو–سایوز را نیای مستقیم ایستگاه فضایی بین‌المللی یا دیگر همکاری‌های بعدی نمی‌داند. از نگاه او، میراث این مأموریت بیشتر در بستر زمانی خودش معنا پیدا می‌کند؛ دورانی که دو قدرت رقیب، برای نخستین بار، در اقدامی نمادین شاخه زیتون صلح را تا مدار زمین گستراندند. رویدادی که تأثیرات روانی و اجتماعی عمیقی بر درک شهروندان دو کشور نسبت به یکدیگر بر جای گذاشت.

دکتر اودام می‌گوید: «افرادی که درگیر این مأموریت بودند، با این اندیشه از آن بیرون آمدند که واقعاً همکاری چه معنایی می‌تواند داشته باشد. اگر توانستیم با شوروی به این شکل همکاری کنیم، پس می‌توانیم با هر کشوری همکاری کنیم.»

او می‌افزاید: «آنچه بیش از هر چیز در ذهن خدمه باقی ماند، این بود که: شما نیز انسان‌هایی هستید درست مانند ما. شما آن هیولاهایی نبودید که پیش‌تر تصور یا از آن‌ها واهمه داشتیم. شما نیز انسان‌هایی هستید که تلاش می‌کنید وظایف‌تان را انجام دهید و به زندگی روزمره‌ی خود بپردازید.»