چرا بورس تهران در ۱۴ روز اخیر نتوانست تعادل یابد؟

خروج سرمایه و بی‌اعتمادی سهامداران

در ۱۴ روز معاملاتی اخیر، بورس تهران عملکردی متزلزل و ضعیف از خود نشان داده است. خروج گسترده پول حقیقی و ترک بازار توسط سهامداران خرد، نشان‌دهده عدم اعتماد و احتیاط فزاینده سرمایه‌گذاران در مواجهه با ابهامات موجود، به‌ویژه در زمینه مسائل هسته‌ای کشور است. این وضعیت، نتیجه مستقیم بی‌برنامگی سیاست‌گذار بورسی در ارائه راه‌حل‌های به‌موقع و مؤثر در شرایط بحرانی تلقی می‌شود.

تأثیر دیپلماسی و انتظارات بر بازار

گشایش دیپلماسی و آغاز مذاکرات هسته‌ای با ایالات متحده از ۲۳ فروردین‌ماه، در ابتدا منجر به چرخش مثبت در بازارهای دارایی شد. شاخص کل بورس حدود ۲۰ درصد و شاخص هم‌وزن ۲۳ درصد تا نیمه دوم اردیبهشت ۱۴۰۴ بازدهی داشتند و دلار آزاد، طلا و سکه نیز عقب‌نشینی کردند. با این حال، حتی با پیشروی مذاکرات، گزینه نظامی همچنان مطرح بود و انتظار می‌رفت سیاست‌گذار بورسی برای سناریوهای احتمالی، اقدامات حمایتی پیشگیرانه را در نظر بگیرد. اما عدم وجود برنامه جامع و مدون از سوی سیاست‌گذاران اقتصادی و بازار سرمایه، منجر به اقدامات عجولانه پس از تشدید بحران شد.

تعطیلی بورس و مقایسه با بازارهای جهانی

پس از تشدید مخاصمات منطقه‌ای و آغاز جنگ در ۲۳ خردادماه، بورس تهران تعطیل شد. این توقف طولانی‌مدت، نگرانی‌های جدی را در میان سرمایه‌گذاران ایجاد کرد. مقایسه بورس تهران با بورس‌های بزرگ جهان در دوره‌های بحرانی، از اساس اشتباه است؛ زیرا سازوکار بازار سرمایه ایران با مواردی چون دامنه نوسان قیمت، ترکیب سهامداری دولت، استقلال مقام ناظر، و قیمت‌گذاری دستوری، تفاوت‌های اساسی دارد. این مقایسه نادرست، هراس سهامداران را نسبت به تعطیلی مجدد بازار افزایش داد و پس از بازگشایی بدون برنامه‌ریزی، منجر به خروج پول و فشار فروش شدید شد، به‌طوری‌که بازدهی بورس از ابتدای سال منفی شد.

راهکارهای حمایتی و چالش‌های طرح «بیمه سهام»

انتظار می‌رفت حمایت از بازار سرمایه در دو مرحله صورت گیرد: قبل از وقوع حوادث غیرمترقبه (با ابزارهایی مانند تقویت معاملات آپشن‌ها و دامنه نوسان پویا) و در زمان حادثه (با راهکارهای مالی غیرمستقیم). اما تدابیر حمایتی جدید، از جمله طرح «بیمه سهام» با انتشار اوراق اختیار فروش تبعی با نماد «همیار» و نرخ بازدهی ۲۰ درصد، با چالش‌های فراوانی مواجه است:

• محدودیت منابع: تامین‌کنندگان با کمبود نقدینگی مواجه‌اند.
• عدم تناسب بازدهی: تضمین ۲۰ درصد بازدهی با وضعیت تورمی کشور همخوانی ندارد.
• محدودیت برای اشخاص حقیقی: این اوراق تنها برای اشخاص حقیقی و تا سقف ۵۰۰ میلیون تومان طراحی شده که بخش بزرگی از بازیگران بازار را شامل نمی‌شود.

تجربه جهانی نشان می‌دهد که حمایت از سرمایه‌گذاران بیشتر با هدف پرداخت غرامت بدهی‌ها در نتیجه ورشکستگی نهادهای مالی صورت می‌گیرد. در ایران، صندوق‌های سرمایه‌گذاری نیز در شرایط پرفشار بازار با هجوم فروش واحدها و عدم نقدینگی کافی مواجه شده‌اند که نیازمند حمایت نهادهایی مانند بانک مرکزی برای تامین نقدینگی لازم هستند.

امنیت سرمایه‌گذاری و نقش صندوق‌های حمایت

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها در بازارهای سرمایه، امنیت سرمایه‌گذاری و اطمینان از عدم تقلب و کلاهبرداری است. مقام‌های ناظر بازارهای سرمایه در سراسر جهان، راه‌اندازی صندوق‌های حمایت از سرمایه‌گذاران را به عنوان یکی از اقدامات کلیدی برای حفظ منافع و جلب اعتماد سرمایه‌گذاران معرفی کرده‌اند. با این حال، سوال اساسی فعالان اقتصادی و بازار سرمایه همچنان پابرجاست: آیا جنگ خاتمه یافته و کشور در مدار ثبات اقتصادی و سیاسی قرار گرفته است؟

در شرایط عدم قطعیت، سرمایه‌گذاران به ریسک‌های اقتصادی و سیاسی واکنش منفی نشان می‌دهند و نمی‌توان انتظار داشت که با وجود جنگ، شرایط نامساعد اقتصادی و چشم‌انداز مبهم، صرفاً با وعده‌های حمایتی در بازار بمانند. به همین دلیل، تلاش‌های صورت‌گرفته برای حمایت و تزریق مستقیم منابع مالی پس از وقوع جنگ، نتوانست مانع خروج پول از بازار سرمایه شود. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان می‌دهد که اکثر حمایت‌ها برای ایجاد ثبات پایدار و روندهای مثبت طولانی‌مدت، کارآیی لازم را نداشته‌اند.