شورای انقلاب: از تأسیس تا پایان کار در شهریور ۱۳۵۹

شورای انقلاب، نهادی که به فرمان امام خمینی در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ شکل گرفت، در طول عمر تقریباً دو ساله خود، نقش حیاتی و اقدامات مهمی را در تثبیت و پیشبرد اهداف انقلاب ایفا کرد. این شورا که به گفته امام خمینی و دکتر بهشتی، پاسخی موقت به نیازهای سیاسی و انقلابی جامعه ایران بود، با شکل‌گیری نهادهای رسمی و قانونی کشور، به تدریج وظایف خود را واگذار کرد و سرانجام در شهریور ۱۳۵۹ به کار خود پایان داد.

تأسیس و ماهیت موقت شورای انقلاب

شورای انقلاب در تاریخ ۲۲ دی ۱۳۵۷، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، با هدف مدیریت دوران گذار و پاسخگویی به نیازهای فوری جامعه تشکیل شد. امام خمینی در پیام تشکیل این شورا، بر ماهیت موقت آن تأکید کرده بودند. دکتر بهشتی نیز این نهاد را «بر اساس ضرورت‌های دوره نخستین انقلاب» توصیف کرده بود. این ماهیت موقت به این معنا بود که با استقرار نهادهای دائمی و قانونی جمهوری اسلامی ایران، وظایف شورای انقلاب به آن‌ها منتقل شود.

واگذاری وظایف و پایان تدریجی فعالیت‌ها

با تشکیل نهادهای مختلف سیاسی و رسمی کشور، از جمله مجلس بررسی نهایی قانون اساسی و سپس مجلس شورای اسلامی، کارکردها و وظایف شورای انقلاب به تدریج کاهش یافت. به عنوان مثال، مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، آیین‌نامه داخلی و پیش‌نویس قانون اساسی مصوب شورای انقلاب را نپذیرفت و خود را شایسته‌تر برای تدوین قوانین دانست.

• آخرین جلسه قانون‌گذاری: آخرین جلسه شورای انقلاب در تاریخ ۲۶ تیر ۱۳۵۹ برگزار شد.
• تصویب آخرین لایحه: آخرین لایحه قانونی شورای انقلاب در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۵۹ به تصویب رسید. این لایحه مربوط به حل و فصل اختلافات میان سازمان انرژی اتمی ایران و شرکت آلمانی «کارفت ورک یونیون» بود.
• رسمیت یافتن مجلس شورای اسلامی: با افتتاح اولین دوره مجلس شورای اسلامی در ۷ خرداد ۱۳۵۹ و حضور اعضای شورای نگهبان در مجلس در ۲۹ تیر ۱۳۵۹، دکتر یدالله سحابی، رئیس سنی وقت مجلس، اعتبار و رسمیت قانون‌گذاری مجلس را اعلام کرد.

دکتر حسن حبیبی، سخنگوی شورای انقلاب، در آخرین مصاحبه خود اعلام کرد که با رسمیت یافتن مجلس شورای اسلامی و تکمیل اعضای شورای نگهبان، وظیفه قانون‌گذاری شورای انقلاب به پایان خواهد رسید.

پایان بخش اجرایی و تشکیل دولت

با وجود پایان یافتن وظایف قانون‌گذاری، بخش اجرایی شورای انقلاب برای مدتی فعال باقی ماند. این فعالیت به دلیل فراز و نشیب‌های سیاسی و اختلاف نظرهای فراوان، به ویژه اختلافات فکری و اعتقادی میان بنی‌صدر و حزب جمهوری اسلامی و اکثریت نمایندگان مجلس، تا ۲۱ روز پس از پایان کار قانون‌گذاری ادامه یافت.

دکتر بهشتی در این دوره اعلام کرد که تصمیم‌گیری درباره انتخاب نخست‌وزیر بر عهده رئیس‌جمهور و مجلس است. وی همچنین اظهار داشت که اعضای شورای انقلاب به زودی گزارش ۲۰ ماهه فعالیت‌های خود را به امام و امت ارائه خواهند کرد و سپس این گزارش در اختیار نمایندگان مجلس قرار خواهد گرفت.

سرانجام، در تاریخ ۱۹ شهریور ۱۳۵۹، کابینه شهید محمدعلی رجایی با ۱۶۹ رأی اعتماد از نمایندگان مجلس تشکیل شد و دولت اولین جلسه رسمی خود را با ۱۴ وزیر در تاریخ ۲۰ شهریور ۱۳۵۹ برگزار کرد.

گزارش نهایی و پایان رسمی

تاریخ ۱۹ شهریور ۱۳۵۹ را می‌توان پایان کامل و رسمی فعالیت شورای انقلاب دانست. یک روز پس از آن، در تاریخ ۲۰ شهریور ۱۳۵۹، شهید حجت‌الاسلام دکتر محمدجواد باهنر در یک کنفرانس خبری و رادیو و تلویزیونی، گزارش کاملی از عملکرد و فعالیت‌های شورای انقلاب ارائه داد. این گزارش که در مطبوعات آن دوره به «کارنامه شورای انقلاب» معروف شد، به معنای پایان تمامی کارهای مهم و اساسی این نهاد بود.