خروج مهاجران افغانستانی: شوک یا فرصت تحول برای بازار کار ایران؟

دو سناریوی متضاد: تهدید رکود یا فرصت اصلاح؟

خروج مهاجران افغانستانی، بازار کار ایران را در برابر دو سناریوی اصلی قرار می‌دهد: سناریوی نخست، افزایش هزینه‌های تولید، توقف پروژه‌ها و رشد بیکاری پنهان است. سناریوی دوم، اصلاح فرهنگ کار و تغییر الگوی اشتغال در کشور را نوید می‌دهد.

در سناریوی منفی، به دلیل ناتوانی در جایگزینی سریع نیروی کار، احتمال توقف برخی پروژه‌های عمرانی و افزایش هزینه تمام‌شده تولید در صنایع کوچک و متوسط وجود دارد. به عنوان مثال، رئیس انجمن انبوه‌سازان اعلام کرده است که هزینه نیروی کار در ساخت هر متر مربع مسکن در تهران تا ۲۵ درصد افزایش یافته است.

در مقابل، سناریوی خوش‌بینانه بر این فرض استوار است که اگر دولت بتواند با آموزش‌های سریع و سیاست‌های تشویقی، نیروی کار ایرانی را به سمت مشاغل یدی سوق دهد، خروج مهاجران می‌تواند به تعریف جدیدی از بازار کار و کاهش وابستگی خارجی منجر شود. البته دستیابی به این موفقیت نیازمند بودجه، زمان و فرهنگ‌سازی بلندمدت است.

آمارها نشان می‌دهد جمعیت فعال ایرانی حدود ۲۱ میلیون نفر است که شامل ۱۷ میلیون مرد و چهار میلیون زن می‌شود. در این میان، حدود دو تا سه میلیون نفر نیروی کار افغانستانی در ایران فعال هستند که تقریباً دو میلیون نفر از آن‌ها به صورت قانونی یا غیرقانونی مشغول به کارند. سهم مهاجران افغانستانی از کل نیروی کار ایران تقریباً ۱۰ درصد برآورد شده است، اما تنها حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر (معادل دو درصد بازار کار) مجوز کار رسمی دارند و مابقی به صورت غیررسمی و بدون بیمه فعالیت می‌کنند.

برآوردها همچنین نشان می‌دهد که ۵۳ درصد از مهاجران افغانستانی در بخش ساخت‌وساز، ۱۹ درصد در صنعت، ۱۶ درصد در حمل‌ونقل سبک، پسماند، نظافت، رستوران و خدمات شهری، ۱۱ درصد در کشاورزی و یک درصد در بخش معدن ایران اشتغال دارند.

تأثیرات منفی خروج مهاجران: شوک به بازار کار

بیش از ۶۵ درصد مهاجران افغانستانی در بخش‌های پرزحمت و کم‌درآمد مانند ساختمان، کشاورزی، حمل‌ونقل سبک، پسماند، نظافت، رستوران و خدمات شهری فعالیت می‌کردند؛ حوزه‌هایی که طی سال‌های اخیر از کمبود نیروی کار ایرانی رنج می‌بردند. خروج نیروی کار افغانستانی که بر اساس برآوردهای مختلف بین دو تا سه میلیون نفر از جمعیت کاری کشور را تشکیل می‌دهند، بیش از هر چیز خود را در قالب «شوک عرضه نیروی کار» نشان می‌دهد.

فرصت‌های پس از خروج مهاجران: آیا بازار کار ایران متحول می‌شود؟

خروج کارگران افغانستانی، از دید برخی تحلیلگران، فرصت‌های شغلی جدیدی را برای بخشی از جوانان ایرانی فراهم می‌کند. این امر در شرایطی که نرخ بیکاری جوانان در برخی استان‌ها به بالای ۲۵ درصد رسیده، ارزشمند خواهد بود. این گروه معتقدند که اگرچه چالش‌ها فوری هستند، اما در میان‌مدت و بلندمدت باید منتظر ایجاد فرصت‌های قابل توجهی برای اقتصاد و بازار کار ایران بود.

چالش‌های جایگزینی: چرا پر کردن جای خالی مهاجران دشوار است؟

پیش‌بینی می‌شود با خروج نیروی کار افغانستانی، هزینه نیروی انسانی در مشاغل یدی تا ۴۰ درصد افزایش پیدا کند. از طرف دیگر، فرهنگ عمومی کار در ایران، به‌ویژه در مشاغل یدی، همچنان با مشکل روبه‌روست.

بسیاری از جوانان ایرانی تمایلی به انجام مشاغل «پست‌انگاشته‌شده» ندارند، مگر با چند برابر دستمزد. بررسی وزارت تعاون در خرداد ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که تنها ۱۳ درصد از موقعیت‌های شغلی خالی ناشی از خروج افغانستانی‌ها توسط کارجویان ایرانی پر شده‌اند. با این حال، نباید فراموش کرد که مهاجران افغانستانی از خدمات بهداشتی و آموزشی ایران نیز استفاده می‌کردند و ایده خروج مهاجران ذاتاً بر این پایه استوار است که با کاهش جمعیت مهاجر، منابع بیشتری به شهروندان ایرانی تخصیص یابد.