شکاف جنسیتی در ریاضیات: آیا برتری پسران ذاتی است یا آموخته‌شده؟

آیا پسران واقعاً در ریاضی بهترند؟

باور عمومی بر این است که پسران در ریاضیات و رشته‌های مرتبط با آن مانند فیزیک و مهندسی برتری دارند. این تصور از تفاوت‌های واقعی در توزیع جنسیتی در حوزه‌های STEM نشأت می‌گیرد؛ جایی که تعداد مهندسان و محققان مرد بیشتر از زنان است و مردان حضور پررنگ‌تری در برنامه‌های دکترای STEM دارند. حتی در میان دانش‌آموزان نیز، تمایل آشکاری به نفع پسران در علوم و ریاضیات دیده می‌شود.

با این حال، الیزابت اسپلک، استاد روان‌شناسی دانشگاه هاروارد، تأکید می‌کند که «هیچ تفاوتی در استعداد ذاتی کلی برای علوم و ریاضیات میان زنان و مردان وجود ندارد.» او با انتشار مقاله‌ای جدید که داده‌های مربوط به توانایی ریاضی بیش از ۲.۵ میلیون دانش‌آموز را تحلیل کرده، این دیدگاه را تقویت می‌کند.

شکاف جنسیتی: ذاتی یا آموخته‌شده؟

تحقیقات نشان می‌دهد که در نوزادان و کودکان خردسال، تفاوت اندک یا تقریباً صفری در توانایی‌های عددی و ریاضی میان پسران و دختران وجود دارد. اما با ورود به بزرگسالی، اختلافات قابل‌توجهی در عملکرد دو جنس در حوزه‌های مرتبط با STEM پدیدار می‌شود. شواهد ارائه‌شده در تحقیق جدید اسپلک و همکارانش، توضیح می‌دهد که این تفاوت‌ها آموخته‌شده‌اند، نه ذاتی.

اسپلک می‌گوید: «مهم‌ترین یافته‌ی مطالعه این است که شکاف جنسیتی زمانی پدیدار می‌شود که آموزش نظام‌مند ریاضی آغاز می‌شود. این شکاف در پایه‌ی چهارم حتی بیشتر بود... و در پایه‌ی ششم باز هم بزرگ‌تر شد.»

این مطالعه ۲,۶۵۳,۰۸۲ کودک پایه‌های اول و دوم ابتدایی در فرانسه را در طول تحصیل دنبال کرد. نتایج نشان داد که «دختران و پسران در بدو ورود به مدرسه، نمرات بسیار مشابهی در ریاضی داشتند، اما شکاف جنسیتی به نفع پسران تنها پس از چهار ماه آموزش، به‌طور چشم‌گیری معنادار شد.» این یافته‌ها هر سال تکرار شد و تنها اندکی در میان خانواده‌ها، کلاس‌ها، یا نوع مدرسه و سطح اجتماعی-اقتصادی تفاوت داشت.

تأثیر قرنطینه و تغییرات آموزشی

• کاهش رشد شکاف در دوران کووید-۱۹: کودکانی که در سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۳ متولد شده و در سال ۲۰۱۹ وارد مدرسه شدند، ۲.۵ ماه پایانی سال تحصیلی خود را به‌دلیل قرنطینه‌ی کووید-۱۹ دور از مدرسه گذراندند. در این دوره، «میزان رشد شکاف جنسیتی کمتر از سال‌هایی بود که تعطیلی طولانی‌مدت مدرسه‌ای وجود نداشت.»
• افزایش محتوای ریاضی در پیش‌دبستانی: ابتکار عمل دیگری در فرانسه برای افزایش محتوای ریاضی در برنامه‌ی آموزش پیش‌دبستانی کودکان، با هدف بهبود رتبه‌ی این کشور در مقایسه‌ی توانایی ریاضی در مدارس اروپا، منجر به اثر جانبی ناخوشایندی شد: برای نخستین بار، شکاف جنسیتی در میان کودکان سن پیش‌دبستانی پدیدار شد.

محققان نتیجه می‌گیرند: «این یافته‌ها، سال نخست مدرسه را به‌عنوان زمان و مکانی که شکاف جنسیتی در ریاضی به‌نفع پسران پدیدار می‌شود، مشخص می‌کنند.»

عوامل شکل‌گیری شکاف جنسیتی و راهکارها

با وجود نتیجه‌گیری روشن تحقیق، پرسش اساسی این است که این شکاف جنسیتی چگونه به وجود می‌آید. الیزابت اسپلک فرض سوگیری ناآگاهانه‌ی آموزگاران را رد می‌کند، زیرا در این صورت می‌بایست تفاوت‌ها از همان ابتدای ورود کودکان به مدرسه مشاهده می‌شد.

عوامل مؤثر بر شکاف جنسیتی

• شیوه‌ی آموزش ریاضی: آموزش ریاضی اغلب بر دستیابی به پاسخ صحیح متمرکز است و به اندازه کافی به درک مفاهیم پایه‌ای یا فرایندهای حل مسئله پرداخته نمی‌شود. این امر ممکن است برای برخی دانش‌آموزان، به‌ویژه دختران، دلسردکننده باشد.
• فشار رقابتی و انتظارات: پروفسور مارتا ماچو-استدلر از دانشگاه کشور باسک تأکید دارد که فشار رقابتی تأثیر متفاوتی بر دختران و پسران می‌گذارد. انتظارات خانواده و فضای آموزشی نیز ممکن است سبب شوند دختران خود را محدود کنند و عملکرد ضعیف‌تری در آزمون‌های رقابتی از خود نشان دهند.
• تصور فرهنگی رایج: تصور فرهنگی رایج در غرب که توانایی ریاضی را ذاتی و مختص نوابغ می‌داند، نقش مهمی ایفا می‌کند. جامعه به پسران القا می‌کند که ذاتاً باهوش‌اند، در حالی‌که به دختران آموزش داده می‌شود که تنها از طریق تلاش می‌توانند به موفقیت برسند. این تمایز در پیام‌های فرهنگی، ممکن است فشار روانی مضاعفی بر دختران وارد کند و در اعتمادبه‌نفس علمی آن‌ها تأثیر منفی بگذارد.

راهکارهای پیشنهادی

برای رفع این مشکل، پائولین مارتینو، محقق عصب‌شناسی در دانشگاه پاریس، توصیه‌هایی ارائه می‌دهد:

• برابری در آموزش و بازی: والدین و بزرگسالان باید بین دختران و پسران در آموزش و بازی تا سن ۶ سالگی برابری برقرار کنند.
• بازنگری در روش‌های تدریس: معلمان باید بر ترس یا اضطراب خود از ریاضی غلبه کرده، روش‌های تدریس رسمی را بازنگری و هر دو جنس را به‌طور برابر تشویق کنند.
• تمرکز بر تلاش: در محیط کلاس، باید تلاش دانش‌آموزان بیش از نتیجه‌ی نهایی مورد توجه قرار گیرد.
• معرفی الگوهای زن موفق: الگوهای زن موفق در ریاضی و علوم باید معرفی شوند و تعاملات آموزشی منصفانه باشد.
• تغییر نگاه به ریاضی: نحوه‌ی نگاه ما به ریاضی باید تغییر کند؛ از روش‌های آموزش و ارزیابی گرفته تا تعریف موفقیت در این حوزه.
• تقویت کنجکاوی و تفکر منطقی: والدین باید کنجکاوی و تفکر منطقی را در همه کودکان تقویت کنند و از کلیشه‌های جنسیتی پرهیز کنند.
• کاهش اضطراب ریاضی: اضطراب ریاضی باید از سنین پایین کاهش یابد و تلاش برای یادگیری و اشتباهات به‌عنوان بخشی طبیعی از فرآیند آموزش ارزش‌گذاری شوند.

این تحقیق در مجله‌ی نیچر منتشر شده است.