خیابان سپه قزوین: نخستین خیابان ایران و گنجینه تاریخ ۵۰۰ ساله

ریشه‌های تاریخی خیابان سپه

حسین طحان، پژوهشگر تاریخ و دکترای باستان‌شناسی، خیابان سپه قزوین را به عنوان اولین و قدیمی‌ترین خیابان ایران معرفی می‌کند. این خیابان در سال ۱۳۸۷ شمسی به ثبت میراث فرهنگی کشور رسید، اما ریشه‌های آن به حدود ۵۰۰ سال پیش و دوره شاه تهماسب صفوی بازمی‌گردد. خیابان سپه نخستین خیابانی است که با مفهوم واقعی «خیابان ایرانی» ساخته شد؛ مسیری با پهنای خاص، جوی‌های قناتی در دو طرف برای جریان آب، و درختانی در دو سوی خیابان که فرمی متفاوت از خیابان‌های اروپایی آن زمان داشت.

اگرچه پیش از آن خیابانی در هرات احداث شده بود، اما شاه تهماسب خیابان سپه را با کیفیتی برتر و ابعادی بزرگ‌تر از خیابان هرات بنا نهاد.

نام‌ها و تحولات «خیابان»

در ابتدا، این مسیر صرفاً «خیابان» نامیده می‌شد. به گفته طحان، در دوره صفویه، حد فاصل سردر عالی‌قاپو تا کاخ شاه اسماعیل، میدانی وسیع به نام میدان شاه را تشکیل می‌داد و بخش پشتی کاخ تا چهارراه، شامل قسمت‌هایی از خیابان منتظری و تهران قدیم، «خیابان» نام داشت. عبدی‌بیک شیرازی نیز در مدح این «خیابان» در دوره شاه تهماسب اول شعر سروده است.

با گذشت زمان و آسیب دیدن میدان و کاخ شاه اسماعیل، هر دو بخش به یک خیابان مستقیم تبدیل شدند. پس از ساخت خیابان چهارباغ اصفهان و سایر خیابان‌ها در ایران، «خیابان» صفوی نیز نام‌های متعددی به خود گرفت، از جمله:

• خیابان مطلق
• خیابان عالی‌قاپو
• خیابان دولتی
• خیابان شاه
• خیابان سپه

این خیابان از دوره صفوی تاکنون، مملو از وقایع مهم و مستندات تاریخی بوده و محل سکونت و تردد بسیاری از مشاهیر، وزیران، شاعران، نویسندگان و خوشنویسان بوده است.

خیابان سپه: کانون رویدادهای ملی و فراملی

طحان تأکید می‌کند که خیابان سپه، فارغ از تاریخ ساختش، شاهد وقایع تأثیرگذاری در سطح ملی و حتی فراتر از مرزها بوده است. کمتر مکانی در ایران و شاید در بسیاری از کشورها چنین پیشینه‌ای را داراست. حضور رجال و شخصیت‌های ملی و جهانی در این خیابان، اهمیت آن را دوچندان می‌کند.

برای درک جایگاه این خیابان، باید به دوران پیش از احداث آن نیز رجوع کرد. از آنجایی که این خیابان تقریباً از مرکز بافت پیش از اسلام شهر قزوین عبور کرده، بسیاری از وقایع آن دوران و حضور شخصیت‌های خاص در همین محدوده اتفاق افتاده است.

قزوین حداقل از دوره ساسانی مسکونی بوده و بر اساس منابعی چون «منظومه ویس و رامین» که در دوره اشکانیان سروده شده، این شهر حدود ۲۰۰۰ سال پیش نیز مسکونی بوده و در دوره پیش از اسلام نیز از اعتبار بالایی برخوردار بوده است.

خیابان سپه از جنوب به شمال، تقریباً از مرکز شهر و از میان باروی جنوبی به باروی شمالی کشیده شده است. وقایع بسیاری از دوران پیش از اسلام، از جمله محاصره شهر توسط مهاجمان مسلمان و جمله معروف قزوینیان «نه مسلمان بییم نه گزیت دهیم، بشی او مکه شی کاما برهیم»، در محدوده این خیابان رخ داده است.

مشاهیر و بزرگان در خیابان سپه

در سده‌های اولیه پس از اسلام، اگرچه خیابان صفوی هنوز احداث نشده بود، اما بسیاری از مشاهیر قزوین در محل همین خیابان یا کوچه‌های اطراف آن سکونت داشتند. ابن حوقل در قرن چهارم هجری به وجود دانشمندان فراوان قزوینی اشاره کرده و محمدابن احمد شمس‌الدین مقدسی، قزوین را مرکز «فقه و فلسفه» دانسته است. یاقوت حموی نیز عبارت «گروهی بی‌شمار به شهر قزوین نسبت دارند» را در اشاره به مشاهیر این شهر به کار برده است.

احتمالاً ابن سینا نیز در سفرهایش به قزوین، در این محل حضور می‌یافته است. حمدالله مستوفی نیز اشاره می‌کند که خانه‌اش در حصار شاپوری، که شامل محل همین خیابان می‌شده، قرار داشته است. ابن ماجه، زکریا قزوینی، عبید زاکانی، رافعی و بسیاری دیگر از اهل قزوین بوده‌اند که به اعتقاد طحان، چه بسا خانه‌هایشان در جداره‌ها یا محل همین «خیابان» بوده است.

پادشاهانی چون آلب ارسلان سلجوقی نیز در قزوین حضور یافته‌اند و از آنجایی که دختر او تا آخر عمر در قزوین ماند، به احتمال زیاد او نیز در همین محل حاضر می‌شده است.

مسجد جامع قزوین و ارتباط آن با خیابان سپه

وقایع مرتبط با مسجد جامع، اهمیت این منطقه را پیش از احداث خیابان نشان می‌دهد. این مسجد در کنار گنبدی بلند قرار داشته که پس از اسلام، خلیفه موسی عباسی در حوالی آن حاضر شده و بعدها هارون‌الرشید در سال ۱۹۲ هجری دستور ساخت مسجد جامع را بر روی همین گنبد در محل خیابان داده است.

این مسجد که در غرب خیابان قرار دارد، به دلیل شکوه و اهمیتش همواره مورد توجه سفرنامه‌نویسان، جغرافی‌دانان و نویسندگان بوده است. افرادی چون بلاذری، ابن فقیه همدانی، استخری، ناصر خسرو قبادیانی، ابوالقاسم جیهانی، ابن حوقل، صاحب حدودالعالم و بسیاری دیگر در محل مسجد جامع و این منطقه حضور یافته و شکوه و قدمت آن را توصیف کرده‌اند.

امیر خمارتاش، حاکم سلجوقی، نیز در محل همین خیابان حضور یافته و دستور ساخت گنبد خمارتاشی را ۹۴۶ سال پیش داده که کتیبه آن با تاریخ ۵۰۰ هجری در مسجد موجود است. حمله مغولان به قزوین و پناه بردن قزوینیان به زیر گنبد این مسجد و به آتش کشیده شدن گنبدخانه توسط مغولان نیز از وقایع مهم مرتبط با این مکان است.

ایوان شمالی مسجد جامع توسط شاه اسماعیل، ایوان جنوبی توسط شاه عباس دوم و ایوان دیگری توسط شاه سلیمان صفوی ساخته شد. شاه سلیمان صفوی کتیبه‌ای با تاریخ ۱۰۸۱ ه.ق بر ایوان جنوبی نصب کرد و آب‌انبار مسجد نیز در سال ۱۰۹۳ ه.ق توسط او ساخته شد.

آثار شاخص و رویدادهای مهم در دوره‌های مختلف

دوره قاجار

مسجد مدرسه آقاسی، که از زمان قاجار به مدرسه شیخ‌الاسلام معروف شد، در ضلع دیگر خیابان قرار دارد. این مدرسه محل تحصیل بسیاری از رجال قاجاری از جمله حاجی میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه قاجار، بوده است. در سال ۱۸۴۰، فلاندن و پاسکال کوست به قزوین و خیابان سپه آمدند و نقاشی‌هایی از این خیابان و سردر عالی‌قاپو کشیدند.

در دوره قاجار، میرزا مسعود شیخ‌الاسلام، که نسب خویشی با شاهان قاجار داشت، منزلی در این خیابان داشت و مدرسه آقاسی را مرمت کرد که از آن تاریخ به نام شیخ‌الاسلام تغییر نام داد و هنوز هم با کاربری آموزشی دایر است.

حسین خیاط، مشروطه‌خواه معروف، و عارف قزوینی از جمله شاگردان این مدرسه بودند. مقبره احمد غزالی، صوفی معروف دوره سلجوقی، نیز در همین خیابان واقع است.

دوره صفوی

در زمان شاه اسماعیل، با حضور سه صدراعظم قزوینی، تصمیم به انتقال پایتخت به قزوین گرفته شد. شاه اسماعیل به احتمال فراوان در میان همین خیابان سپه کنونی فرمان احداث کاخ باشکوهش را داد و دولتخانه‌ای نیز در شمال مسجد جامع و کوچه‌های مجاور آن ساخت که امروزه اثری از آن نیست.

در زمان شاه تهماسب نیز تصمیم به ساخت دولتخانه دیگری به نام «دولتخانه مبارک» در شمال دولتخانه شاه اسماعیل گرفته شد. بعدها شاه عباس دستور نصب کتیبه‌ای به خط علیرضا عباسی بر سردر بزرگ ورودی دولتخانه مبارک (عالی‌قاپو) را داد.

سفرنامه‌نویسانی چون پیترو دلاواله، فیگوئرا، تاورنیه و آدام الئاریوس به عالی‌قاپو، میدان شاه و کاخ شاه اسماعیل در این خیابان اشاره کرده‌اند. بار عام شاهان صفوی، از جمله شاه عباس، در محل میدان شاه و خیابان سپه کنونی برگزار می‌شده و بسیاری از رویدادهای تاریخی صفوی با این میدان مرتبط بوده است.

پردو لاماز و پطرس گیلانتز نیز در سفرنامه‌های خود به میدان شاه و پیکار قزوینیان با افغان‌ها در همین خیابان سپه اشاره کرده‌اند. قزوینیان در مقابل نیروهای محمود افغان و با حضور اشرف افغان و امان‌الله خان، شورش کرده و پیروزی قاطعی به دست آوردند.

مسجد مدرسه خلیفه سلطان، داماد شاه عباس، نیز دیگر بنای مهمی بود که در زمان صفویه در این خیابان و روبروی مسجد جامع احداث شده بود.

دوران پس از صفویه

خانه حکیم افضل، پزشک حاذق شاه عباس دوم، و خانه علیرضا عباسی، خوش‌نویس معروف دوران صفوی، نیز در این خیابان قرار داشته‌اند. تمامی شاهان صفوی در دولتخانه قزوین، که متصل به خیابان سپه است، حضور یافته بودند.

نادرشاه افشار پس از دشت مغان، در دولتخانه قزوین تاج‌گذاری کرده و کاخی به نام ایوان نادری در محوطه عالی‌قاپو ساخته است که نشان‌دهنده ارتباط او با تاریخ این خیابان است.

در دوره قاجار، شاهان، وزیران، کارگزاران، سفیران خارجی و سفرنامه‌نویسان متعددی در این خیابان حضور یافته‌اند. در زمان فتحعلیشاه، علینقی میرزا، فرزند شاه و حاکم قزوین، مرمت‌هایی در شهر انجام داد و کتیبه‌ای در مسجد جامع نصب کرد. در دوره فتحعلیشاه و اوایل حکومت محمدشاه قاجار، با تخریب بخش‌هایی از میدان، قسمت شمالی خیابان به طور کامل به خیابان جنوبی متصل شد تا خیابان شکل کنونی خود را بگیرد. کتیبه‌ای با تاریخ ۱۲۳۸ ه.ق توسط علینقی میرزا بر ایوان جنوبی مسجد جامع نصب شد.

تصاویر مناسبی از عکاسان مشهور دوره قاجار از جمله آنتوان سوریوگین و عبدالله قاجار از این عمارت موجود است. گزارش ناصرالدین‌شاه در سال ۱۳۰۶ ه.ق و مظفرالدین‌شاه در سفرنامه‌اش نیز به این خیابان پرداخته‌اند. همچنین گزارش قهرمان‌میرزا عین‌السلطنه سالور از بازدید محمدعلیشاه و احمدشاه قاجار و حضورشان در این خیابان، از دیگر نمونه‌های حضور شاهان قاجار است.

رویدادهای معاصر و اهمیت فرهنگی

این خیابان شاهد ورود مشروطه‌خواهان به رهبری یپرم‌خان ارمنی به قزوین و نبرد آن‌ها با قوای حکومتی بوده است. مشروطه‌خواهان از سمت میهمانخانه و مقابل سردر به عالی‌قاپو حمله کرده، درب حکومتی را آتش زده و دولتخانه را فتح نمودند و سپس به سمت تهران حرکت کردند.

خانه حسین‌خان سپهسالار (صدراعظم ناصرالدین‌شاه)، خانه واعظ قزوینی (روزنامه‌نگار معروف) و خانه میرزا حسن شیخ‌الاسلام (رهبر مشروطه قزوین) در این خیابان قرار داشته‌اند که بخش‌هایی از آن‌ها هنوز موجود است.

مغازه یحیی، تارساز ارمنی، و مغازه میرزا مهدی‌خان، تارزن و نوازنده معروف، نیز در این خیابان قرار داشته‌اند. مراسم عروسی قمرالملوک وزیری با موسیو اصغر شیخ‌الاسلام نیز در عمارت حکیم‌اف و هتل ایران در اواخر دوره قاجار در همین خیابان برگزار شد.

تصاویری از لحظه ورود نیروهای روس در جنگ جهانی اول (۱۹۱۶) و اشغال ایران در این خیابان موجود است. روزنامه ایران در سال ۱۲۹۷ گزارش داده که انگلیسی‌ها چگونه هولتزر آلمانی را به جرم جاسوسی در هتل ایران واقع در خیابان سپه دستگیر و مجازات کرده‌اند.

این خیابان در دوره مظفرالدین‌شاه از نخستین مناطقی بود که چراغانی شد. تصویری از خودروی کلود مونه در خیابان سپه همزمان با سفر مظفرالدین‌شاه در اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی نشان می‌دهد که این خیابان نخستین نمونه‌های خودرو را نیز تجربه کرده است.

در این خیابان، شاهان، وزیران، دانشمندان، عالمان، هنرمندان و مشاهیر مختلفی زندگی کرده و تاریخ را رقم زده‌اند. آندره گدار فرانسوی تصاویر و پلان مسجد جامع را ترسیم کرده و عکاسان معروفی چون آنتوان سوروگین، عبدالله خان قاجار و ابراهیم قاجار عکس‌های جالبی از این خیابان ثبت نموده‌اند. در آذرماه ۱۳۰۷، کاشی آبی خیابان سپه بر سردر عالی‌قاپو نصب شد.

چالش‌ها و چشم‌انداز آینده

امروزه، رویای تخریب مغازه‌ها و احداث خیابانی دیگر در مقابل سردر عالی‌قاپو، نگرانی‌هایی را ایجاد کرده است. روش‌های غلط توسعه بدون توجه به اهمیت مکان‌های تاریخی، مغایر با اصول حفاظت از میراث جهانی است. پروژه «انصاری شرقی» نیز تهدیدی جدی برای این خیابان تاریخی محسوب می‌شود، خیابانی که داشتن آن آرزوی بسیاری از شهرها و کشورهاست.

امید است تصمیم‌گیرندگان شهر با اتخاذ تصمیمات عاقلانه، گامی ارزشمند در جهت رونق خیابان باشکوه سپه، که میراث نسل‌های قبلی است، بردارند و به جای باز کردن معابر جدید، در صدد توسعه گردشگری این خیابان و شهر برآیند.