چرا بازگشت به سیستم کوپنی در ایران راه به جایی نمی‌برد؟

چرا سیستم کوپنی راهکار مناسبی نیست؟

تجربه تاریخی و شرایط کنونی ایران، دلایل متعددی را برای ناکارآمدی سیستم کوپنی آشکار می‌سازد:

• فساد و بازار سیاه: همانند دهه ۶۰، سیستم کوپنی مستعد فساد و شکل‌گیری بازار سیاه است. کوپن‌ها به جای رسیدن به دست نیازمندان، در بازار غیررسمی خرید و فروش می‌شوند و دلالان از این طریق سودهای کلان به جیب می‌زنند.
• هزینه سنگین اجرایی: تامین کالاهای اساسی برای ۸۵ میلیون نفر در شرایط کاهش درآمدهای نفتی و تحریم‌ها، بار مالی عظیمی بر دوش دولت می‌گذارد و نیازمند منابع و ارز ترجیحی فراوان است.
• وابستگی به واردات: بسیاری از کالاهای اساسی مانند گندم، برنج، روغن و دارو وارداتی هستند. تمرکز سیستم کوپنی بر این کالاها، نیاز به ارز خارجی را افزایش داده و هرگونه اختلال در تامین آن، می‌تواند منجر به خالی شدن قفسه‌ها شود.
• محدودیت انتخاب خانواده‌ها: کوپن‌ها تنها برای چند قلم کالای خاص صادر می‌شوند و خانواده‌ها را از تامین سایر نیازهای ضروری زندگی مانند اجاره، درمان و آموزش محروم می‌کنند.
• ضربه به تولید داخلی: هدایت تقاضا به سمت کالاهای یارانه‌ای و وارداتی، انگیزه تولیدکنندگان داخلی را کاهش داده و به خودکفایی اقتصادی کشور ضربه می‌زند.

تبعات اجتماعی و اقتصادی بازگشت به کوپن

علاوه بر مشکلات اجرایی، سیستم کوپنی می‌تواند تبعات منفی گسترده‌ای بر جامعه داشته باشد:

• افزایش نابرابری و تبعیض: توزیع ناعادلانه کوپن، حس تبعیض را در جامعه افزایش داده و شکاف اجتماعی را عمیق‌تر می‌کند.
• کاهش اعتماد عمومی: عدم کارکرد صحیح سیستم، تأخیر در توزیع کالاها یا خالی ماندن قفسه‌ها، به بی‌اعتمادی مردم به دولت دامن می‌زند.
• التهاب بازار و احتکار: اعلام توزیع کوپن می‌تواند باعث ترس مردم و هجوم به فروشگاه‌ها شود که به احتکار خانگی و افزایش تورم می‌انجامد.
• پیچیدگی بوروکراتیک: راه‌اندازی و نظارت بر سیستم کوپنی نیازمند بوروکراسی پیچیده‌ای است که در شرایط کمبود هماهنگی و منابع، بار سنگینی بر دوش دولت خواهد بود.

تجربیات جهانی و راهکارهای جایگزین

تجربیات سایر کشورها نیز نشان می‌دهد که راهکارهای نقدی و تقویت تولید داخلی پایدارتر از سیستم کوپنی هستند:

در ونزوئلا، برنامه کوپن‌های غذایی (۲۰۱۰-۲۰۲۰) به دلیل فساد و توزیع ناعادلانه، فقر و ناامنی غذایی را تشدید کرد. در مقابل، ترکیه در سال ۲۰۲۲ با پرداخت یارانه‌های نقدی هدفمند و حمایت از تولید داخلی، تورم را بهتر مدیریت کرد.

با توجه به این تجربیات، راهکارهای جایگزین و متناسب با واقعیت‌های ایران عبارتند از:

• پرداخت یارانه نقدی هدفمند: استفاده از پایگاه‌های داده مانند سامانه رفاه ایرانیان برای پرداخت یارانه نقدی به خانواده‌های کم‌درآمد، قدرت انتخاب را به آنها می‌دهد و فشار بر زنجیره تامین را کاهش می‌دهد.
• تقویت تولید داخلی: سرمایه‌گذاری در کشاورزی و صنایع غذایی داخلی و گسترش تجارت تهاتری با کشورهایی مانند چین و روسیه، وابستگی به واردات را کم می‌کند.
• مدیریت هوشمندانه نرخ ارز: هماهنگی بانک مرکزی و نهادهای اقتصادی برای کنترل نرخ ارز و جلوگیری از التهابات روانی، به آرامش بازار کمک می‌کند.
• شفافیت اطلاع‌رسانی: اطلاع‌رسانی شفاف درباره ذخایر کالا و برنامه‌های دولت، از شایعات و هجوم به بازارها جلوگیری می‌کند.
• حمایت از کسب‌وکارهای کوچک: مساعدت‌های مالی و معافیت‌های مالیاتی برای کسب‌وکارهای کوچک، می‌تواند از بیکاری و رکود جلوگیری کند.

نتیجه‌گیری

در شرایط کنونی ایران که با تحریم، تورم ۴۱ درصدی و تبعات جنگ ۱۲روزه دست‌وپنجه نرم می‌کند، سیستم کوپنی به دلیل فساد، هزینه بالا، وابستگی به واردات و پیچیدگی اجرایی، ناکارآمد خواهد بود و تبعاتی چون نابرابری، بی‌اعتمادی و التهاب بازار را به دنبال دارد. راهکارهایی مانند یارانه نقدی هدفمند، تقویت تولید داخلی، مدیریت هوشمندانه و شفافیت اطلاع‌رسانی، می‌توانند معیشت مردم را تامین کرده و از تشدید بحران جلوگیری کنند. این سیاست‌ها نه تنها به مدیریت شرایط فعلی کمک می‌کنند، بلکه ایران را برای شوک‌های احتمالی آینده آماده‌تر می‌سازند.