بحران انسانی در هرات: موج بازگشت یک میلیون مهاجر افغان از ایران و تلاش‌های امدادی

ابعاد بحران: بازگشت میلیونی

تصور کنید نزدیک به یک میلیون نفر در مدت چند ماه وارد شهری بزرگ مانند لندن یا پاریس شوند؛ افرادی خسته، گرسنه، بیمار و رانده شده. این وضعیت به احتمال زیاد نظم عادی شهر را مختل می‌کند. آنچه در مورد بازگشت گسترده و سریع افغان‌ها از ایران رخ می‌دهد، یک بحران تمام‌عیار است. این خروج با چنین وسعتی و در این مدت زمان کوتاه، کاملاً غیرمنتظره بوده و نه تنها اسلام‌قلعه، بلکه شهر هرات و تمام افغانستان را غافلگیر کرده است.

مقامات ایران اعلام کرده‌اند که شاهد حضور بی‌رویه افغان‌ها در کشورشان هستند. بر اساس آمارهای رسمی، شمار افغان‌ها در ایران به بیش از ۶ میلیون نفر می‌رسیده است. نادر یاراحمدی، رئیس مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی در وزارت کشور ایران، اظهار داشته که از این تعداد، ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر مدارک اقامتی مجاز دارند، ۲ میلیون نفر به صورت غیرمجاز در ایران به سر می‌برده‌اند و ۲ میلیون نفر دیگر نیز سرشماری شده و مدارک موقت داشتند.

حکومت ایران مدت‌هاست که اعلام کرده توان تحمل بار این تعداد از مهاجران و پناهجویان افغان را ندارد. سرانجام، طرحی ضربتی برای اخراج آنها آغاز شد. اجرای این طرح پس از جنگ دوازده روزه ایران و اسرائیل تشدید یافت که بخشی از آن به نگرانی‌های امنیتی حکومت ایران بازمی‌گردد. در نتیجه، صدها هزار افغان در ایران خود را در موقعیتی یافتند که چاره‌ای جز بازگشت نداشتند؛ برخی نیز داوطلبانه بازگشته‌اند.

در میان بازگشت‌کنندگان، افرادی هستند که دهه‌ها در ایران زندگی کرده‌اند و مدارک اقامتی آنها باطل اعلام شده است. کودکانی نیز وجود دارند که تمام عمر خود را در ایران گذرانده‌اند و اکنون برای اولین بار باید به افغانستان بازگردند.

چالش‌های مرزی و کمک‌های مردمی

اخراج و بازگشت افغان‌ها عمدتاً از مرزهای اسلام‌قلعه و نیمروز انجام شده، اما بار اصلی بر دوش اسلام‌قلعه افتاده است. موج بازگشت در اوج گرمای تابستان شدت گرفته است؛ دمای هوا در نقاط مرزی بین ایران و افغانستان گاهی به ۴۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و باد ۱۲۰ روزه مشهور هرات نیز با شدت تمام در حال وزیدن است که گاهی غلظت گرد و غبار را به حدی می‌رساند که دید را مختل می‌کند.

بسیاری از مهاجرانی که به مرز رسیدند، همراه با خانواده‌هایشان بودند. در میان آنها کهنسالانی که توان ایستادن در صف‌های طولانی رسیدگی به مدارک هویتی را نداشتند، کودکان خردسال گریان، افراد معلول و زنان باردار که در میان گرد و غبار به دنبال کمک بودند، دیده می‌شدند. این صحنه‌ها که عمدتاً در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، واکنش‌های گسترده‌ای را برانگیخت.

هزاران نفر از مردم هرات و ولایات همجوار با امکانات شخصی خود برای کمک به مرز شتافتند. حکومت طالبان نیز سعی کرد با کمک‌های مردمی همراه شود و زمینه آن را تسهیل کند. شمار اندکی از سازمان‌های بین‌المللی فعال در افغانستان نیز وارد عمل شدند و یک پویش گسترده برای کمک به مهاجران بازگشته به وطن با سیل عظیمی از کمک‌های مردمی به راه افتاد.

وضعیت کنونی و چشم‌انداز آینده

یک اردوگاه در نزدیک‌ترین نقطه به مرز با نقش مهم کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان ساخته شده است. به محض عبور اتوبوس‌های مهاجران از مرز، داوطلبان محلی آنها را به اردوگاه منتقل می‌کنند. در آنجا، مهاجران تثبیت هویت شده و مدارک قانونی آنها بررسی می‌شود. سپس در یک سالن سرپوشیده، مشخصات بیومتریک از جمله اثر انگشت ثبت شده و به هر نفر ۲ هزار افغانی (معادل ۲۸ دلار) پرداخت می‌شود.

«بنیاد خیریه مردم انار دره»، یکی از فعال‌ترین موسسات خیریه محلی است. این موسسه برای کسانی که صبح زود از مرز وارد می‌شوند، صبحانه آماده می‌کند و روزانه برای ۵ هزار نفر غذای گرم می‌پزد. علاوه بر این، وسایل اولیه مانند دمپایی و لباس نیز به مهاجران بازگشته داده می‌شود.

پس از دریافت کمک‌ها، مهاجران با اتوبوس به هرات، کابل یا شهرهای دیگر منتقل می‌شوند. صدها دستگاه اتوبوس توسط موسسات خیریه و بازرگانان محلی برای انتقال رایگان مهاجران اختصاص یافته است. انتقال رایگان مهاجران از اسلام‌قلعه تا کابل که بیش از هزار کیلومتر است، کمک بزرگی به بسیاری از آنها محسوب می‌شود.

مقامات محلی طالبان نیز حضوری پررنگ دارند. عبدالغنی کامل، فرماندار شهرستان کُهسان (که اسلام‌قلعه جزئی از آن است)، در میدان حضور داشت و عبدالسلام هجرت از وزارت توسعه روستایی حکومت طالبان تمام روز بر کار کمک‌رسانی و توزیع غذا نظارت می‌کرد. افراد طالبان با دقت و وسواس بر امنیت کنترل داشتند.

با وجود پذیرش تحسین‌برانگیز صدها هزار مهاجر در مدت زمانی کوتاه و با مشارکت گسترده مردمی، این تنها آغاز کار است. اخراج مهاجران از ایران قرار است ادامه یابد و کسانی که بازگشته‌اند، به بیش از کمک‌های ابتدایی نیاز دارند. صدها هزار نفر به شغل و مسکن نیاز دارند و باید روزنه‌ای از امید به آینده برای آنها گشوده شود.