قربانی خاموش جنگ: بررسی خسارات زیست‌محیطی درگیری‌های مسلحانه

جنگ چگونه محیط زیست را هدف می‌گیرد؟

برخلاف تصور رایج، آثار مخرب جنگ بر محیط زیست، حتی پیش از آغاز رسمی درگیری‌ها شروع می‌شود. به گفته سعید متصدی، معاون اسبق سازمان حفاظت محیط زیست، «آماده شدن برای جنگ‌ها تخریب زیست‌محیطی دارد.» جنگ بیشترین تأثیر را در تخریب محیط زیست در طول تاریخ داشته است. این روند تخریبی از گام‌های ناپیدا آغاز می‌شود، هرچند آثار زیست‌محیطی در طول جنگ با آنچه پیش از آن رخ می‌دهد، متفاوت است.

انتقال آلودگی‌های جنگی به مناطق فرامنطقه‌ای

انفجارها و درگیری‌های شدید در زمان جنگ، انتشار گاز دی‌اکسید کربن را افزایش داده و به شتاب تغییرات اقلیمی می‌افزاید. آلودگی‌های شیمیایی و صوتی ناشی از استفاده از سلاح‌ها و هواپیماها، مقادیر زیادی زباله و آوار تولید می‌کند. این زباله‌ها منابع آلوده‌کننده هوا و خاک هستند و ناخواسته آلودگی را در مقیاس گسترده، از طریق هوا، رودخانه‌ها، سفره‌های آب زیرزمینی یا دریا، به خارج از مرزهای جنگ منتقل می‌کنند.

خسارات زیست‌محیطی حملات اخیر

خسارت‌های زیست‌محیطی جنگ اغلب بی‌صدا اما شدید و آسیب‌زا هستند. معاونت محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست در برآورد اولیه‌ای از پیامدهای زیست‌محیطی حملات نظامی ۱۲ روزه اخیر، گزارش داد:

• در تهران، حدود ۱۵۰ هزار تُن نخاله و آوار جنگی تولید شده است.
• حملات موشکی به انبارهای نفتی «ری» و «کن» منجر به از بین رفتن حدود ۱۹.۵ میلیون لیتر سوخت شد.
• در پی آن، ۴۷ هزار تُن گاز گلخانه‌ای و بیش از ۵۷۸ هزار و ۸۲۱ کیلوگرم آلاینده هوا وارد جو تهران شده است.

در سایر نقاط کشور نیز خسارات قابل توجهی ثبت شده است:

• در شهرستان کنگان، آسیب به پالایشگاه فاز ۱۴ پارس جنوبی موجب سوختن ۵.۵ میلیون مترمکعب گاز و انتشار بیش از ۱۲ هزار تُن گاز گلخانه‌ای و ۴۳۷ هزار کیلوگرم آلاینده در هوا شد.
• این آلودگی‌ها منجر به افزایش ذرات معلق، کربن سیاه و اکسیدهای نیتروژن شده و کیفیت هوا را در چند استان به سطح هشدار رساند.

این گزارش تنها بخشی از خسارات بود و پایش و ارزیابی‌های دقیق‌تر در سراسر کشور در حال انجام است.

طی جنگ ۱۲ روزه، ۹۰۰۰ هکتار از جنگل‌ها و مراتع تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست طعمه حریق شدند. این آتش‌سوزی‌ها ناشی از باقیمانده پرتابه‌هایی بود که به قصد هدف قرار دادن مراکز نظامی، علمی و مسکونی شلیک شده بودند. دست‌کم ۱۳ منطقه تحت حفاظت در استان‌های فارس، ایلام، کرمانشاه، اصفهان، خوزستان، همدان، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد و گیلان دچار خسارات شدید شدند. این خسارات علاوه بر آتش‌سوزی‌های وسیع، باعث تخریب کامل یک پاسگاه محیط‌بانی و آسیب به چندین ساختمان دیگر از جمله پاسگاه‌ها، مراکز اداری و تحقیقاتی محیط زیست شده است.

با وجود تلاش شبانه‌روزی محیط‌بانان و فعالان محیط زیست برای مهار آتش‌سوزی‌ها، تأثیرات این حوادث تنها به از دست رفتن پوشش گیاهی محدود نمی‌شود. برهم خوردن آرامش زیستگاه، مرگ گونه‌های وحشی (به‌ویژه گیاهان و جانوران کوچک‌جثه) و مهاجرت‌های گسترده حیات وحش، تأثیرات بلندمدتی بر جمعیت‌های مختلف حیات وحش در مناطق متأثر خواهد داشت.

احیای طبیعت پس از جنگ

جنگ‌های مسلحانه خسارات جبران‌ناپذیری به محیط زیست وارد می‌کنند. کاهش کیفیت منابع آب و هوا، مشکلات پسماند، آلودگی صوتی، از بین رفتن حاصلخیزی خاک، زمین‌های کشاورزی، مراتع و باغ‌ها، از بین رفتن دام‌های اهلی و تشدید پدیده طوفان‌های گردوغبار، از جمله مسائلی هستند که امنیت زیست‌محیطی مردم را تهدید می‌کنند. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، بر لزوم توجه به این خسارات و نقش پررنگ «احیا و بازسازی محیط زیست» تأکید کرده است.

در حاشیه جنگ: قاچاق گونه‌های زیستی و افزایش شکار غیرقانونی

آسیب‌های زیست‌محیطی جنگ اغلب مورد کم‌توجهی قرار می‌گیرند، مگر زمانی که تصاویر قبل و بعد از محیط زیست کشورها در کنار هم قرار می‌گیرند. این بی‌توجهی همیشه به یک شکل ثابت اتفاق نمی‌افتد. به عنوان مثال، محمد مجابی، رئیس کمیته محیط زیست مجمع تشخیص مصلحت نظام، در سال‌های گذشته به افزایش شکار غیرقانونی به عنوان یکی از آثار مخرب بلندمدت جنگ اشاره کرده بود. همچنین، حسن اکبری، معاون سابق محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، در سال ۱۴۰۱ از قاچاق «گونه‌های زیستی» از طریق باغ وحش‌ها در سایه بی‌توجهی برخی کشورهای منطقه که به شدت درگیر جنگ بودند، خبر داد. او اشاره کرد که برخی گونه‌ها از طریق باغ وحش‌ها به کشورهای مجاور قاچاق می‌شوند و با وجود تلاش ایران برای مقابله با این امر، در برخی کشورهای جنگ‌زده منطقه به این مسئله توجهی نمی‌شود؛ این نیز شکلی متفاوت از سایه جنگ بر محیط زیست است.