دره خرم‌آباد در فهرست یونسکو: گامی تاریخی برای میراث پارینه‌سنگی ایران

پژوهش‌های بنیادین و یکپارچه‌سازی داده‌ها

پژوهش‌های میدانی گسترده دکتر شیدرنگ در مکان‌های کلیدی پارینه‌سنگی زاگرس، هسته علمی پرونده ثبت جهانی را تشکیل داده است. این تحقیقات، اطلاعات و داده‌های باستان‌شناسی محوطه‌های مهمی چون یافته، قمری، کنجی، گیلوران، کلدر و پناهگاه ارجنه را یکپارچه کرده است. دکتر شیدرنگ، متخصص باستان‌شناسی پارینه‌سنگی با مدرک دکتری از دانشگاه بوردو فرانسه، قدرت این پرونده را در بیش از نیم قرن کاوش و پژوهش در غارها و مکان‌های پیش از تاریخ دره خرم‌آباد می‌داند.

ارتقای جایگاه دره خرم‌آباد در باستان‌شناسی جهانی

تحقیقات دکتری دکتر شیدرنگ در دانشگاه بوردو و همکاری‌های طولانی‌مدت او با بخش پارینه‌سنگی موزه ملی ایران، زیربنای اصلی آماده‌سازی این پرونده را فراهم آورد. ارتباط وی با باستان‌شناسی پارینه‌سنگی لرستان از فصل‌های کاوش سال‌های 2005 و 2008 در غار «یافته» آغاز شد. این کاوش‌ها که با همکاری موزه ملی ایران و دانشگاه لیژ انجام گرفت، به کشف بقایای فرهنگی قابل توجهی از فرهنگ برادوستی، شناخته‌شده‌ترین فرهنگ دوره پارینه‌سنگی جدید زاگرس، منجر شد.

یافته‌های این پژوهش‌ها، که در مجلات علمی بین‌المللی منتشر شده و بخش‌های مهمی از پایان‌نامه دکتری دکتر شیدرنگ را تشکیل می‌دهند، شامل تحلیل‌های گونه‌شناسی و فناوری جامع مجموعه‌های دست‌ساخته‌های سنگی غار یافته و پناهگاه صخره‌ای پاسنگر بود. همچنین، اشیای نمادینی مانند زیورآلات ساخته شده از صدف‌های دریایی و دندان‌های سوراخ شده گوزن کشف شد که قدیمی‌ترین شواهد رفتار نمادین انسان‌های مدرن در مرزهای کنونی ایران محسوب می‌شوند. این کشفیات نه تنها شناخت از پیش از تاریخ منطقه را گسترش داد، بلکه اهمیت دره خرم‌آباد را در گفتمان باستان‌شناسی جهانی ارتقا بخشید.

دکتر شیدرنگ با پژوهش‌های خود، توالی فرهنگی برادوستی (حدود 40 هزار تا 25 هزار سال پیش) را بازتعریف کرده است. کشف نادر زیورآلات شخصی، گواه ملموسی بر پیچیدگی شناختی اولیه و ارتباط نمادین است که نقشی حیاتی در اثبات ارزش جهانی استثنایی دره خرم‌آباد ایفا کرد.

«با قرار گرفتن پرونده باستان‌شناسی مکان‌های پیش از تاریخ خرم‌آباد در فهرست جهانی، ما درباره منشأ و پراکندگی انسان مدرن، اهمیت علمی آن و همسویی با معیارهای یونسکو، ارزش جهانی استثنایی آنها را نشان دادیم. این دره دیدگاهی مهم درباره تعامل انسان خردمند و نئاندرتال و ظهور رفتار نمادین در جنوب غرب آسیا ارائه می‌دهد.»

یافته‌های کلیدی از غار یافته و قمری

در میان سایت‌های نامزد، غار یافته در حدود 12 کیلومتری غرب خرم‌آباد اهمیت ویژه‌ای دارد. یافته‌های کلیدی این غار شامل ابزارهای ساخته شده از تیغه‌های کوچک و ابزارهای استخوانی مانند سوزن و تیزه بود که احتمالاً برای تولید پوشاک اولیه استفاده می‌شد. آویزهای ساخته شده از دندان‌های گوزن و صدف‌های دریایی نیز به دست آمده که احتمالاً صدف‌ها از خلیج فارس آمده‌اند و دلالت بر ارتباطات دوردست و شبکه‌های مبادله اولیه دارد.

مطالعات مرجان مشکور از موزه ملی تاریخ طبیعی پاریس نشان داد که شکارچیان و گردآورندگان در این منطقه در شکار بز کوهی تخصص داشتند و همچنین به شکار گوزن قرمز، غزال و گراز می‌پرداختند. بقایای گوشت‌خوارانی مانند پلنگ، خرس و روباه نشان‌دهنده بهره‌برداری از پوست برای پوشاک یا رختخواب است. غار «یافته» احتمالاً به عنوان اردوگاهی برای این گروه‌های پارینه‌سنگی جدید عمل می‌کرد. به طور کلی، یافته و پناهگاه‌های مجاورش نقش مهمی در نشان دادن حضور طولانی‌مدت انسان، فرهنگ نمادین و راهبردهای سازگاری دره داشتند که همه از ارکان پرونده ثبت یونسکو بودند.

یکی از تلاش‌های مهم برای تقویت پرونده، کاوش هدفمند در غار قمری در سال 2025 بود که مستقیماً در پاسخ به توصیه‌های ایکوموس انجام شد. این پروژه به طور خاص برای بررسی عمیق‌تر توالی فرهنگی غار قمری که کمتر مورد کاوش قرار گرفته بود، آغاز شد. این کاوش که به طور مشترک توسط دکتر شیدرنگ و فریدون بیگلری از موزه ملی ایران انجام شد، از اواخر فوریه تا اوایل آوریل ادامه داشت و یافته‌های علمی مهمی به همراه داشت:

• کشف لایه‌های استقرار نئاندرتال‌ها که به خوبی حفظ شده‌اند.
• یافتن مجموعه‌های دست‌تراش‌های سنگی و بقایای جانوری بز کوهی و گوزن قرمز با علائم واضح بریدگی و تغییرات حرارتی.
• وجود سوختگی و زغال در این لایه‌ها، شواهد مستقیم استفاده از آتش توسط نئاندرتال‌ها را نشان می‌دهد.
• لایه‌های بعدی حاکی از فعالیت‌های دامداران دوره مفرغ به همراه سفال‌های منقوش با شباهت‌های سبک‌شناسی به سفال‌های هم‌عصر خوزستان بود که احتمال تبادل فرهنگی بین جوامع کوهستانی و دشت را مطرح کرد.

این کاوش نه تنها به سوالات ایکوموس پاسخ داد، بلکه درک ما را از سکونت‌های پیش از تاریخ دره افزایش داد و توجه رسانه‌های بین‌المللی را نیز جلب کرد.

توالی فرهنگی و تداوم سکونت انسانی

محوطه‌های پیش از تاریخ دره خرم‌آباد حضور انسانی مستمر و طولانی از پارینه‌سنگی میانه تا دوره‌های تاریخی را نشان می‌دهند:

• غار یافته: نخستین رفتارهای نمادین انسان هوشمند را آشکار می‌کند.
• غار قمری: لایه‌های سکونت نئاندرتال را در خود دارد که بعدها با شواهد دامداران دوره مفرغ جایگزین شده‌اند.
• غار کنجی: ابزارهای سنگی پارینه‌سنگی میانه را به همراه تدفین‌های دوره مفرغ و برنز حفظ کرده است. کنجی به ویژه اهمیت دره را فراتر از دوران پارینه‌سنگی نشان می‌دهد، زیرا توالی آن بقایای گروه‌های کوچرو شکارگر-گردآورنده تا کشاورزی و دامداری مستقر را ثبت کرده است که امکان مطالعه تحولات اجتماعی-فرهنگی را در یک زیست‌بوم نسبتاً بسته با مرزهای مشخص می‌دهد.

دکتر شیدرنگ تأکید کرد که این توالی چند دوره‌ای، دره را محیطی استثنایی برای بررسی الگوهای بلندمدت سکونت، تکامل و سازگاری انسان می‌سازد. سکونت انسان در این منطقه با دوره پارینه‌سنگی پایان نیافت و در دوره‌های نوسنگی، مفرغ، برنز و دوره‌های بعد ادامه پیدا کرد. الگوهای سکونت به تدریج از غارها به کف دره، به ویژه در اطراف چشمه‌های کارستی و منطقه اطراف قلعه فلک‌الافلاک منتقل شد. اما این جوامع پیش از تاریخ بعدی همچنان از غارها به صورت فصلی برای پناهگاه و مدیریت گله‌هایشان استفاده می‌کردند. این تداوم طولانی‌مدت، چشم‌انداز ارزشمندی درباره مسیر تطوری فرهنگ انسان و سازگاری‌های فرهنگی و زیست‌محیطی گسترده‌ای که در طول ده‌ها هزار سال رخ داده، ارائه می‌دهد.

دکتر شیدرنگ بر لزوم آماده‌سازی این مکان‌های باستان‌شناسی و یافته‌هایشان برای معرفی جهانی و بازدیدهای آینده تأکید کرد. وی معتقد است پرونده‌های ثبت میراث جهانی که شامل چند مکان یا اثر مرتبط و از لحاظ موضوع، محتوا و زمان به هم مرتبط هستند و تصویر جامعی از یک دوره یا فرهنگ ارائه می‌دهند، مانند محوطه‌های پیش از تاریخ دره خرم‌آباد، شانس بیشتری برای اثبات ارزش جهانی استثنایی خود دارند. اما آماده‌سازی چنین پرونده‌های جامعی به بودجه، زمان و هماهنگی سازمانی قابل توجهی نیاز دارد.

با وجود چندین فصل کاوش، بخش‌های بزرگی از رسوبات باستان‌شناسی غارهای دره هنوز دست‌نخورده و به طرز قابل توجهی حفظ شده‌اند. این فرصت هیجان‌انگیزی برای تحقیقات آینده است، به ویژه از طریق رویکردهای بین‌رشته‌ای نوین مانند تکنیک‌های پیشرفته تاریخ‌گذاری، دیرین‌ژنتیک و تحلیل رسوبات. امید است ثبت میراث جهانی، تلاش‌های پژوهشی سیستماتیک‌تر و همکاری‌های گسترده‌تر را رقم بزند.

حفاظت میراث جهانی و جایگاه ایران در تاریخ بشر

دکتر شیدرنگ ثبت این اثر را در زمینه وسیع‌تری از حفاظت میراث جهانی قرار داد و گفت: ثبت جهانی مکان‌های پیش از تاریخ دره خرم‌آباد، ایران را در کنار کشورهایی مانند فرانسه با مکان‌های دره وزر و یا اسپانیا با غار آلتامیرا، در حفاظت از میراث پارینه‌سنگی به عنوان بخشی از میراث مشترک بشریت قرار می‌دهد. خرم‌آباد اکنون به عنوان شاخص جهانی در پژوهش و حفاظت از چشم‌اندازهای انسان اولیه در ایران شناخته می‌شود. این امر اقتدار ایران در دانش باستان‌شناسی و مدیریت میراث فرهنگی را تأیید می‌کند.

وی افزود: برای جامعه علمی، این دستاورد بر اهمیت زاگرس در فهم تاریخ اولیه انسان تأکید می‌کند و همکاری بین‌المللی را ارتقا می‌دهد. برای عموم مردم، جایگاه حیاتی ایران در داستان بشریت را بازتأیید می‌کند. امید است این شناخت موجب افزایش دیده‌شدن و حفاظت از این سایت‌ها شود و نسل‌های جوان‌تر، در ایران و فراتر از آن، را به مطالعه و ارج نهادن به گذشته مشترک ما ترغیب کند.