آتش‌بس شکننده در سویدا: تحلیل ابعاد ژئوپلیتیکی و نقش قدرت‌های منطقه‌ای

تحولات اخیر سویدا و آتش‌بس شکننده

درگیری‌های اخیر در استان سویدا، که صحنه رویارویی خونین میان نیروهای دولتی و اقلیت دروزی بود، با حملات هوایی اسرائیل به اوج رسید. تام باراک، نماینده ویژه آمریکا در سوریه، بامداد شنبه در پیامی اعلام کرد که این آتش‌بس با حمایت واشنگتن و استقبال همسایگان سوریه از جمله ترکیه و اردن همراه بوده است. با این حال، ورود نیروهای امنیتی وابسته به دولت جولانی برای اجرای آتش‌بس در سویدا، با مقاومت شدید عشایر عربی مواجه شد که حاضر به پذیرش این توافق نبودند. ناظران معتقدند که حتی در صورت عملیاتی شدن، چنین آتش‌بسی نمی‌تواند آرامش پایداری را در منطقه تضمین کند.

اهمیت استراتژیک سویدا برای اسرائیل

اسرائیل با اهداف چندگانه به حملات خود در جنوب سوریه ادامه داده است. یکی از این اهداف، حمایت از اقلیت دروزی است که روابط قومی و تاریخی عمیقی با جامعه دروزی داخل اسرائیل دارند. تل‌آویو نمی‌خواهد نیروهای نظامی به جنوب دمشق منتقل شوند یا آسیبی به دروزی‌ها برسد. از سوی دیگر، تحلیلگران بر این باورند که اسرائیل در تلاش است تا با حفظ موقعیت استراتژیک خود در جنوب سوریه، از جمله تثبیت «کریدور داوود» – مسیری حیاتی از جولان اشغالی تا رود فرات – نفوذ منطقه‌ای خود را افزایش داده و مانع از گسترش حضور نیروهای ایران و متحدانش شود.

اهمیت سویدا برای اسرائیل از دو جهت اساسی قابل تبیین است:

• حضور جمعیت غالب دروزی: استان سویدا با بیش از ۹۰ درصد جمعیت دروزی، کانون اصلی این اقلیت در سوریه است. پیوندهای خونی و خانوادگی میان دروزی‌های جولان اشغالی و سویدا، قابلیت‌های بالقوه این گروه را برای ایفای نقش نیابتی در منطقه تقویت کرده است. دروزی‌ها به عنوان جنگجویانی قوی و منسجم شناخته می‌شوند و ساختار طایفه‌ای و همبستگی درونی بالایی دارند.
• جایگاه در طرح «کریدور داوود»: اگر اسرائیل بخواهد مسیر «کریدور داوود» را از مرزهای شمالی خود (جولان اشغالی) تا رود فرات پیگیری کند، باید از استان سویدا عبور کند. این استان، ثقل اصلی این مسیر است و با پشتوانه امنیتی ایجاد شده از سویدا، می‌توان به جنوب بادیه‌الشام و کرانه‌های رود فرات رسید.

علاوه بر این، سویدا در مجاورت منطقه وسیع و بیابانی «بادیه‌الشام» قرار دارد که از نظر منابع طبیعی (فسفات، لیتیوم، گوگرد و بخش عمده منابع گازی و نفتی سوریه) بسیار حائز اهمیت است. ویژگی جمعیتی خلوت این منطقه، بستر مناسبی برای جولان و استقرار گروه‌های تروریستی فراهم کرده که امنیت جنوب سوریه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

اقلیت دروزی: پیشینه و نقش

دروزی‌ها یک اقلیت بومی عربی-اسلامی هستند که در چهار کشور لبنان، سوریه، فلسطین اشغالی و اردن پراکنده‌اند. در طول چهار قرن گذشته، همواره در معرض سرکوب و فشار بوده‌اند. در سوریه، مرکز اصلی تجمع آنها استان سویدا است که حدود ۹۰ درصد جمعیت آن را دروزی‌ها تشکیل می‌دهند، در حالی که ۷ درصد مسیحی و تنها ۳ درصد اهل سنت هستند. در استان قنیطره و جنوب دمشق نیز تمرکز قابل‌توجهی از دروزی‌ها وجود دارد.

اسرائیل به دلیل تجربه تاریخی خود با دروزی‌ها، رویکرد حمایتی نسبت به آنها اتخاذ کرده است. دروزی‌ها نخستین گروهی بودند که با اسرائیل کنار آمدند و امروز نیز همکاری نزدیکی با نهادهای نظامی و امنیتی اسرائیل دارند. پیوندهای خویشاوندی قوی میان دروزی‌های جولان اشغالی و سویدا، این اقلیت را به گزینه‌ای مناسب برای تبدیل شدن به نیروی نیابتی اسرائیل در شامات تبدیل کرده است.

چالش‌های دولت مرکزی سوریه و سناریوی تجزیه

دولت مرکزی سوریه به رهبری احمد الشرع، با چالش‌های جدی در کنترل کامل کشور مواجه است. این دولت تلاش می‌کند با ادغام نیروهای اقلیت در ساختار حکومتی، ثبات نسبی ایجاد کند. اما ضعف در کنترل واقعی بر نیروهای مسلح و مقاومت قبایل محلی، مسیر آینده سوریه را به‌شدت مبهم ساخته است. خشونت‌های اخیر، نگرانی‌ها از تجزیه احتمالی سوریه را حداقل در بلندمدت به گزاره‌ای قابل اعتنا بدل کرده است.

علیرضا مجیدی، کارشناس مسائل خاورمیانه، معتقد است که اسرائیل می‌کوشد با حمایت از اقلیت دروزی، از این قوم به عنوان نیروی نیابتی استفاده کند. با این حال، او سناریوی تجزیه سوریه را در کوتاه‌مدت چندان محتمل نمی‌داند. به باور وی، حتی اگر استان سویدا از پیکره دولت دمشق منفک شود، همچنان در محاصره سوریه و اردن قرار خواهد گرفت و چشم‌انداز پایداری برای یک واحد مستقل در کوتاه‌مدت متصور نیست. سناریوی تجزیه، پیچیده و چندلایه است و نیازمند در نظر گرفتن ساختار طایفه‌ای سوریه از جمله نقش علوی‌ها، اهل سنت و سایر اقلیت‌هاست.

پویایی قدرت‌های منطقه‌ای و پیمان ابراهیم

با اوج‌گیری تنش‌ها در سویدا و موضع‌گیری‌های اخیر ترکیه و امارات، شام بار دیگر به میدان زورآزمایی قدرت‌های منطقه‌ای تبدیل شده است. نگاه احمد الشرع به ترکیه در ابتدا مبتنی بر شراکت راهبردی بود، اما او سپس به سمت توسعه روابط با عربستان و امارات گام برداشت و اولویت نخست خود را جلب رضایت آمریکا قرار داد. مدیریت پرونده سوریه توسط «تام باراک» از سوی آمریکا، به جولانی این امکان را داد که از یک بازیگر وابسته به یک بازیگر موازنه‌گر تبدیل شود.

یکی از موارد اصلی که موجب ناراحتی ترکیه شد، طرح الحاق سوریه به «پیمان ابراهیم» بود. جولانی امیدوار بود در جریان مذاکرات پیمان ابراهیم، از اسرائیل امتیاز بگیرد و بر حاکمیت خود بر سویدا مهر تثبیت بزند. اما واکنش اسرائیل فراتر از حد انتظار بود و این امر موجب تغییر موضع احمد الشرع و بازگشت او به سمت ترکیه شد. ترکیه نیز به صورت علنی وارد پرونده درگیری‌های سویدا شده است.

سوریه در آستانه پیوستن به پیمان ابراهیم بود و تنها دو چالش باقی مانده بود: نحوه اعلام وضعیت جولان و تعهد اسرائیل به عدم مداخله در امور داخلی سوریه. اسرائیل قائل به صلح از طریق قدرت است و ایجاد بی‌ثباتی کنترل‌شده در جنوب سوریه را بخشی از راهبرد خود برای تقویت موضع در مذاکرات احتمالی می‌داند. با این حال، اگر نفوذ ترکیه در دمشق افزایش یابد، روند عادی‌سازی روابط میان سوریه و اسرائیل ممکن است در کوتاه‌مدت متوقف شود.

آینده سویدا و نقش میانجی‌گری آمریکا

تجربه سویدا می‌تواند برای سایر اقلیت‌ها یا مناطق خودمختارطلب، به ویژه کردها در سوریه، تکرار شود. اگر عقب‌نشینی تحت فشار اسرائیل انتخاب شود، این مدل به الگویی برای نیروهای قسد و علوی‌ها نیز بدل خواهد شد. البته کردها در این پرونده نمی‌توانند روی حمایت آمریکا حساب باز کنند. در خصوص حساسیت‌های ترکیه نسبت به کردها، باید گفت که ترکیه در حال آماده‌سازی خود برای مواجهه با شرایطی است که شبه‌نظامیان کردی در مرزهای دو کشور به مرزبانی بپردازند.

منطقه خلع‌سلاح در جنوب سوریه که از سوی اسرائیل مطرح شده، شامل سه لایه است: منطقه حضور مستقیم اسرائیل، منطقه حائل غیرمسلح با فعالیت نیروهای نیابتی اسرائیل، و منطقه‌ای که دولت سوریه مجاز به استقرار سلاح‌های سنگین نیست. استان سویدا در لایه دوم قرار دارد.

در معادلات اخیر سویدا، امارات نقش خاصی ندارد، اما قطر که مخالف پیمان ابراهیم است، تلاش می‌کند دمشق را تقویت کند تا از پذیرش این پیمان سرباز زند. ابتکار تام باراک در برقراری آتش‌بس در سویدا، ظرفیت تبدیل شدن به یک چارچوب پایدار برای مدیریت تعارضات در جنوب سوریه را دارد. اگر این طرح به نتیجه برسد، باراک می‌تواند به عنوان چهره محوری ایجاد موازنه در فضای داخلی و بین‌المللی سوریه مطرح شود. این اتفاق باعث افزایش وابستگی جولانی به باراک و شرکایش شده و در نهایت، وزن آمریکا در دمشق را به طور محسوسی افزایش می‌دهد که به نفع اسرائیل نیز تمام خواهد شد.