جایگاه ایران در شاخص‌های جهانی هوش مصنوعی: چالش‌ها و راهکارها

شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت (GARI)

شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت (GARI) بر پایه سنجش میزان پذیرش و بهره‌برداری از هوش مصنوعی، بهبود خدمات عمومی، سیاست‌گذاری و نوآوری شکل گرفته است. این شاخص فرض می‌کند که دولت‌ها تنها زمانی می‌توانند به طور مؤثر از هوش مصنوعی بهره‌برداری کنند که از نظر سیاست‌گذاری، زیرساختی و نیروی انسانی آمادگی لازم را داشته باشند.

ایران در دسته‌بندی این شاخص در گروه کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) قرار دارد. عملکرد کشورهای این منطقه نزدیک به میانگین جهانی است، هرچند شکاف‌هایی در سراسر منطقه وجود دارد. نتایج قوی در کشورهای پیشرو مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی، نشان‌دهنده ظرفیت رو به رشد منطقه برای نوآوری و توسعه زیرساخت‌ها است.

بر اساس آخرین گزارش منتشر شده در سال ۲۰۲۴، ایران با امتیاز ۴۳.۸۸ از بین ۱۸۸ کشور جهان در رتبه ۹۱ قرار گرفته که نسبت به سال ۲۰۲۳، سه رتبه بهبود داشته است.

روند تغییرات رتبه ایران در شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت

تغییر امتیاز هر مؤلفه از شاخص آمادگی هوش مصنوعی کشور طی سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که بیشترین روند کاهشی به ترتیب مربوط به زیر شاخص‌های «ظرفیت دیجیتال» و «زیرساخت» و بیشترین رشد مربوط به زیر شاخص «دسترس‌پذیری داده» است.

ضعیف‌ترین رکن در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ و همچنین بیشترین روند کاهشی در شاخص‌ها در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳، مربوط به رکن دولت است. این عملکرد ضعیف در سال ۲۰۲۳ به دلیل نبود سند مصوب در حوزه هوش مصنوعی بوده است. افت محسوس این شاخص در حوزه حاکمیت به دلیل ضعف سیاست‌گذاری، ظرفیت دیجیتال و سازگاری است. ضعف در زیرساخت‌ها، موضوعی چالش‌برانگیز برای توسعه هوش مصنوعی در ایران است و نشان می‌دهد که کشور برای پیشرفت در این حوزه نیازمند سیاست‌گذاری قوی در توسعه زیرساخت‌های دیجیتال است.

ایران در تمامی شاخص‌های آمادگی هوش مصنوعی دولت، نسبت به کشورهای منطقه عملکرد ضعیف‌تری دارد. برای مثال، عربستان سعودی، دومین کشور منطقه در این شاخص، سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در هوش مصنوعی انجام می‌دهد. طرح بلندپروازانه ۱۰۰ میلیارد دلاری پروژه Transcendence این کشور با هدف ایجاد یک مرکز رقابتی جهانی با تقویت تمام جنبه‌های زنجیره تأمین هوش مصنوعی، در هشتمین اجلاس سرمایه‌گذاری در آینده (FII) معرفی شد. ساخت مرکز داده، جذب استعدادها و توسعه مدل‌های داخلی هوش مصنوعی از جمله پروژه‌های این طرح کلان هستند. همچنین، عمان نیز با هدف تقویت تعهد نسبت به پیشبرد پذیرش هوش مصنوعی، برنامه اجرایی هوش مصنوعی خود را در سال جاری به‌روز کرده است.

شاخص جهانی هوش مصنوعی (GAI)

شاخص جهانی هوش مصنوعی (GAI) که توسط مؤسسه تورتویز از سال ۲۰۱۹ منتشر می‌شود، در پنجمین نسخه خود به بررسی وضعیت ۸۳ کشور در سه بعد سرمایه‌گذاری، نوآوری و پیاده‌سازی می‌پردازد. این شاخص ترکیبی از معیارهای مطلق مقیاس و نسبی شدت را برای سنجش ظرفیت کلی کشورها در حوزه هوش مصنوعی و توان آنها نسبت به جمعیت و اقتصاد خود ارائه می‌دهد.

رتبه کلی ایران در ارزیابی ۲۰۲۴ شاخص GAI، رتبه ۶۰ از میان ۸۳ کشور اعلام شده است. بهترین عملکرد ایران در زیررکن‌های استراتژی دولت (رتبه ۴۱)، تحقیق (رتبه ۴۰) و توسعه (رتبه ۴۴) بوده است. ضعیف‌ترین عملکرد کشور در حوزه سرمایه‌گذاری تجاری با رتبه ۴۳ و محیط عملیاتی با رتبه ۸۲ است.

راهکارهای ارتقای جایگاه ایران در هوش مصنوعی

با توجه به دسترسی بیشتر به داده‌های کشور در شاخص آمادگی دولت در هوش مصنوعی، بررسی و تحلیل تغییرات مؤلفه‌های این شاخص نشان می‌دهد که ایران، هرچند در برخی بخش‌ها پیشرفت‌هایی داشته است، اما همچنان در بسیاری از حوزه‌های کلیدی با چالش‌هایی روبرو است. این حوزه‌ها شامل:

• سیاست‌گذاری منسجم: فقدان برنامه عملیاتی ملی و عدم اجرای مؤثر سیاست‌های ملی در حوزه هوش مصنوعی.
• قوانین و مقررات: عدم تصویب و اجرای نظامات و قوانین تنظیم‌گری داده و هوش مصنوعی.
• زیرساخت‌ها: ضعف در توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و پردازشی.
• حمایت از زیست‌بوم: نبود سیاست‌ها و اقدامات حمایتی هدفمند و مؤثر جهت توسعه پایدار زیست‌بوم هوش مصنوعی.
• رقابت منطقه‌ای: افزایش فاصله با کشورهای پیشرو در منطقه.
• تحریم‌ها: تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت دسترسی به تجهیزات.

از این رو، برای بهبود شرایط و افزایش رقابت با کشورهای پیشرو در حوزه هوش مصنوعی، باید اصلاحات اساسی در حوزه‌های حکمرانی و سیاست‌گذاری، توسعه زیرساخت و ارتقای مهارت نیروی انسانی در کشور انجام شود.