مرغ لاین آرین: سپر دفاعی ایران در برابر تهدید گرسنگی و فرصتی برای توسعه پایدار

جایگاه حیاتی مرغ لاین در صنعت طیور

محسن مردی، استاد تمام و عضو فدراسیون سرآمدان علمی کشور، در گفت‌وگو با ما به تشریح جایگاه استراتژیک مرغ لاین پرداخت. وی تأکید کرد که تنها یک قطعه مرغ لاین، به‌طور متوسط قادر به تولید ۴۵ مرغ اجداد، حدود ۲۲۵۰ مرغ مادر گوشتی و بیش از ۳۰۰ هزار قطعه جوجه گوشتی است که در مجموع به تولید حدود ۴۲۵ تُن گوشت مرغ منجر می‌شود.

نکته قابل تأمل اینجاست که کل تولید ۳ میلیون تن گوشت مرغ در کشور، بر پایه‌ای به‌غایت محدود بنا شده است؛ به‌طوری‌که تنها حدود ۸ تا ۱۰ هزار قطعه مرغ لاین، بنیان ژنتیکی و تولیدی این صنعت عظیم را تشکیل می‌دهند. این وابستگی شدید به تعداد محدودی از مرغ‌های لاین، امنیت غذایی میلیون‌ها ایرانی را در صورت بروز هرگونه اختلال در دسترسی به این لاین‌ها، به خطر می‌اندازد.

این تمرکز ژنتیکی تنها مختص ایران نیست؛ حدود ۹۰ درصد گوشت مرغ جهان از سه شرکت بزرگ بین‌المللی که مالک لاین‌های اصلی هستند، منشأ می‌گیرد. خوشبختانه، ایران یکی از معدود کشورهایی است که دارای لاین مستقل مرغ گوشتی به نام «آرین» است. حفظ و احیای لاین آرین، فراتر از نگهداری یک ذخیره ژنتیکی، اقدامی راهبردی برای تقویت پدافند غیرعامل زیستی و تثبیت بنیان‌های امنیت غذایی کشور در حوزه تولید گوشت مرغ محسوب می‌شود.

اهمیت استراتژیک مرغ لاین آرین

در حال حاضر، نزدیک به ۷۰ درصد از پروتئین حیوانی مصرفی مردم ایران از طریق گوشت مرغ تأمین می‌شود. صنعت تولید گوشت مرغ در کشور سالانه حدود ۳ میلیون تن گوشت مرغ تولید می‌کند، اما این قدرت تولید، به‌طور ساختاری به واردات وابسته است. به‌طور میانگین بیش از ۸۰ درصد زنجیره تولید گوشت مرغ کشور در بخش‌های نهاده‌ها، واکسن و دارو، مرغ اجداد و تجهیزات تولید به خارج از کشور وابسته است. تا پیش از سال ۱۳۹۸، ۱۰۰ درصد اجداد گوشتی از نژادهای خارجی تأمین می‌شد.

این وابستگی، صنعت را در برابر شوک‌های بیرونی، به‌ویژه تحریم‌های هدفمند، بسیار آسیب‌پذیر می‌کند. مرغ لاین آرین، به‌عنوان تنها لاین مستقل ژنتیکی کشور و جهان اسلام، پاسخی راهبردی به این آسیب‌پذیری است و می‌تواند نقش یک ذخیره پدافندی در معماری امنیت غذایی کشور را ایفا کند.

توازن میان بهره‌وری و استقلال

مردی به پارادوکس کلاسیک در سیاست‌گذاری تولید گوشت مرغ اشاره کرد: از یک‌سو، بهره‌وری اقتصادی و رقابت‌پذیری بازار و از سوی دیگر، استقلال ژنتیکی و تاب‌آوری راهبردی تولید. نژادهای تجاری خارجی به‌واسطه سرمایه‌گذاری و تحقیقات مستمر، عملکرد بالاتری دارند، اما در زمان بحران یا تحریم، دسترسی به آن‌ها ممکن نیست. تجربه سال ۱۳۹۸ نشان داد که در غیاب واردات، آرین می‌تواند زنجیره تولید را سرپا نگه دارد و از وقوع بحران گسترده در بازار گوشت مرغ جلوگیری کند. آرین؛ سلاح پدافندی برای تولید پایدار گوشت مرغ در زمان‌های بحرانی است.

برنامه ملی احیای مرغ لاین آرین

برنامه ملی احیای مرغ لاین آرین از خردادماه ۱۳۹۹ و در پاسخ به بحران توقف صادرات مرغ اجداد به کشور در شهریور ۱۳۹۸ آغاز شد. این برنامه با مشارکت بیش از ۲۰ نهاد ملی و با محوریت وزارت جهادکشاورزی و با دستورات صریح مقام معظم رهبری کلید خورد. هدف اصلی آن، خنثی‌سازی تحریم از طریق ورود مرغ سویه آرین به زنجیره تولید گوشت کشور در قالب توسعه مرغ سایز بود.

موفقیت‌ها و دستاوردها

در دو سال نخست اجرای برنامه، علاوه بر خنثی‌سازی تحریم، کشور موفق شد پس از ۲۰ سال، نیاز اجداد و بخش عمده‌ای از مرغ مادر را از مرغ لاین آرین تأمین کند. از سال ۱۳۹۹، لاین آرین مجدداً جایگاه راهبردی خود را در امنیت غذایی کشور تثبیت کرد. تمرکز محققان و مراکز علمی کشور به‌طور جدی به سویه آرین معطوف شد و ده‌ها پروژه اصلاحی و کاربردی موفق اجرا شده است که نتایج آن‌ها نشان می‌دهد آرین از پتانسیل ژنتیکی مناسبی برای ارتقا برخوردار است.

این برنامه منجر به ارتقای اعتبارات و احیای مجتمع لاین بابلکنار، تنها ذخیره‌گاه ژنتیکی لاین آرین در کشور، و بازسازی زیرساخت‌های آن شد. همچنین، برای تقویت پدافند غیرعامل و تضمین امنیت ژنتیکی، یک لاین پشتیبان در نقطه‌ای دیگر از کشور ایجاد شد و گله‌های اجداد کبیر آرین نیز در محل‌های مستقل دیگری ساماندهی شدند. این تحرکات، توجه بالاترین نهادهای تصمیم‌گیر کشور را به اهمیت استقلال ژنتیکی صنعت تولید گوشت مرغ در امنیت غذایی جلب کرد.

پتانسیل ژنتیکی آرین

تصور نادرست مبنی بر عدم پتانسیل ژنتیکی آرین، فاقد پشتوانه علمی است. پیش از سال ۱۳۹۸، تمرکز ظرفیت علمی کشور عمدتاً بر نژادهای خارجی بود، اما از سال ۱۳۹۹، بخش قابل توجهی از ظرفیت تحقیقاتی کشور به سویه آرین معطوف شد. نتایج پروژه‌ها نشان داده‌اند که با به‌کارگیری ابزارهای نوین اصلاح نژاد و فناوری‌های انتخاب ژنتیکی، می‌توان عملکرد آرین را به سطوح اقتصادی قابل قبول ارتقا داد. این یعنی اختلاف موجود با نژادهای پرراندمان خارجی، غیرقابل جبران نیست و نیازمند سیاست‌گذاری و حمایت ساختاری است.

سیاست پیشنهادی برای مدیریت تولید گوشت مرغ

مردی تأکید کرد که ایران با یک انتخاب تاریخی مواجه است: یا همچنان متکی به واردات مرغ اجداد باقی بماند و هر بار با بحران و تحریم دچار شوک شود، یا با سرمایه‌گذاری هدفمند، اصلاح ژنتیکی هوشمند و نگاه راهبردی، لاین آرین را به یک ستون پایدار در امنیت غذایی کشور تبدیل کند. آرین تنها یک نژاد مرغ نیست؛ یک مأموریت ملی برای دفاع از حق تغذیه مردم ایران در روزهای سخت است.

سیاست‌گذاری باید میان دو خطر جدی توازن برقرار کند: نه کار را رها کنیم و نه در ورود آرین به زنجیره تولید شتاب‌زده عمل کنیم. در شرایط بحران و تحریم، استفاده فوری و بی‌قید از آرین یک ضرورت ملی است، اما در شرایط عادی، تولید کشور باید با بالاترین راندمان اقتصادی تمام سویه‌های در دسترس ادامه یابد، در حالی که مسیر ارتقای ژنتیکی آرین با برنامه‌ریزی دقیق پیگیری شود.

راهکار مناسب، اجرای یک «مدل ترکیبی هوشمند» در سیاست‌گذاری تولید است. در شرایط عادی، از نژادهای خارجی با راندمان بالا استفاده شود تا بازار داخلی دچار تنش نشود؛ اما همزمان و بدون سهل‌انگاری، ظرفیت آرین به‌عنوان پشتوانه راهبردی حفظ و تقویت شود.

پیش‌نیازهای مدل ترکیبی هوشمند:

• حفظ و مراقبت جدی از مرکز اصلی و سایت‌های پشتیبان: برای مواجهه با شرایط بحرانی.
• حمایت مادی و معنوی از برنامه‌های اصلاح نژاد آرین: با بهره‌گیری از دانش روز.
• توسعه بازارهای اختصاصی برای آرین: در قالب مرغ سایز، گوشت ارگانیک، یا بازارهای صادراتی خاص.

آرین: سپر دفاعی و فرصت ملی

تجربه سال ۱۳۹۸ نشان داد که تنها چند ماه وقفه در واردات می‌تواند منجر به بحران در کل زنجیره تولید شود. اگر دسترسی به نژادهای خارجی مسدود شود یا امکان تولید از محل لاین آرین میسر نگردد، کشور عملاً فاقد گزینه جایگزین خواهد بود. در چنین شرایطی، مخاطره‌ای جدی برای ثبات اجتماعی، امنیت غذایی و حتی امنیت ملی ایجاد می‌شود.

امروز در جهان، غذا به ابزار قدرت و کنترل بدل شده است. در جنگ‌های مدرن، سلاح دشمن گرسنگی است و آرین، سپر دفاعی ایران در برابر این تهدید ترکیبی است. آرین نه فقط «سلاح پدافندی برای تولید پایدار گوشت مرغ» است، بلکه یک ظرفیت جدید برای دوران صلح نیز هست. می‌توان آرین را به‌عنوان پایه‌ای برای بازار گوشت سایز، گوشت کم‌چرب، یا حتی صادرات منطقه‌ای توسعه داد. اگر این نگاه راهبردی و منعطف در برنامه‌ها لحاظ شود، آرین می‌تواند به‌جای یک دغدغه حاشیه‌ای، به یک فرصت ملی در تولید و تجارت غذا تبدیل شود.