آینده سوریه: آیا تجزیه یا جنگ داخلی جدید در راه است؟

پایان جنگ داخلی یا تغییر شکل آن؟

کارشناسان معتقدند که سقوط رژیم بشار اسد به معنای پایان جنگ داخلی نیست، بلکه این درگیری‌ها صرفاً وارد فاز جدیدی شده‌اند. احمد شراوی، تحلیلگر بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، می‌گوید: «جنگ صرفاً وارد چارچوبی دیگر شده است. همان دینامیک تحت رهبری جدید ادامه دارد.»

دکتر هلین ساری ارتم، دانشیار روابط بین‌الملل، نیز ادامه آشفتگی را طبیعی می‌داند، زیرا پس از ۱۳ سال جنگ داخلی و درگیری صدها جناح، ایجاد هماهنگی و اعتماد عمومی در مدت کوتاه غیرممکن است.

دولت جدید سوریه با وجود تلاش برای یکپارچگی، نتوانسته اعتماد گروه‌های قومی و مذهبی را جلب کند. کردهای سوریه که پیش‌تر توافق اولیه‌ای با دمشق داشتند، اکنون نسبت به برنامه‌های ادغام تردید دارند، زیرا احمد شرع به خواسته‌های اقلیت‌ها گوش نمی‌دهد. الهام احمد، سیاستمدار برجسته کرد سوری، بر اهمیت گفت‌وگوی بیشتر برای یکپارچگی تأکید کرده است.

احمد شرع پس از سرنگونی بشار اسد، وعده داد که همه گروه‌های مسلح را زیر یک فرماندهی واحد ارتش متحد کند، اما پس از هشت ماه، این وعده محقق نشده است. جیمز دورسی، پژوهشگر دانشگاه ملی سنگاپور، معتقد است: «احمد شرع هرگز نتوانسته کنترل اوضاع را در دست داشته باشد، پس چرا اکنون دارد آن را از دست می‌دهد؟» او افزود که ادغام گروه‌های مسلح روندی بسیار دشوار و طولانی است.

هلین ساری ارتم نیز با اشاره به تهدیدهای امنیتی از سوی اسرائیل و عدم ارائه تضمین‌های قانون اساسی نیرومند از سوی حکومت جدید، وضعیت امنیتی سوریه را همچنان ناپایدار می‌داند.

احمد شراوی معتقد است یکپارچگی در سوریه ممکن است، اما احمد شرع باید از رویکرد «من اسد را سرنگون کردم، پس من تصمیم می‌گیرم» دست بردارد و درک کند که سوریه کشوری با گروه‌های قومی و مذهبی گوناگون است و این سبک حکومت‌داری تنها فاصله دمشق با اقلیت‌ها را بیشتر خواهد کرد.

فدرالیسم: راه حل یا گام به سوی تجزیه؟

در صورت عدم یکپارچگی، ایجاد یک نظام فدرال برای سوریه مطرح شده است. با این حال، هلین ساری ارتم فدرالیسم را «شکل ایده‌آل حکومت» برای سوریه نمی‌داند و معتقد است که یک سوریه فدرال می‌تواند در آینده به سناریوهای تجزیه و دستکاری قدرت‌های منطقه‌ای منجر شود.

جیمز دورسی نیز با اشاره به مخالفت قدرت‌های منطقه‌ای، از جمله ترکیه که نمی‌خواهد یک دولت کرد خودمختار دیگر در مرزهایش داشته باشد، فدرالیسم را ایده‌ای خوب اما غیرقابل اجرا می‌داند.

افزایش نیروهای نیابتی و احتمال جنگ‌های جدید

احمد شراوی هشدار می‌دهد که پس از به قدرت رسیدن احمد شرع، نیروهای نیابتی جدیدی به سوریه اضافه شده‌اند که زمینه را برای درگیری‌های گسترده‌تر هموار می‌کند. او به موارد زیر اشاره می‌کند:

• شورای نظامی سویدا: تشکیلات جدیدی در جنوب سوریه که تحت حمایت اسرائیل است و از شبه‌نظامیان دروزی تشکیل شده است.
• ارتش ملی سوریه: این نیروها که از سوی ترکیه حمایت می‌شوند، در ارتش جدید ادغام شده‌اند اما همچنان از رهبران شبه‌نظامی خود دستور می‌گیرند.
• نیروهای دموکراتیک سوریه: در صورت وقوع جنگ داخلی، ترکیه ممکن است از ارتش ملی سوریه علیه آن‌ها استفاده کند.
• شبه‌نظامیان شیعه: در غرب سوریه، نیروهای شبه‌نظامی شیعه‌ای وجود دارند که ایران در طول جنگ داخلی از آن‌ها بهره برده است.

جیمز دورسی نیز با تأکید بر همکاری گروه‌های مسلح سوریه با کشورهای منطقه، وقوع درگیری میان نیروهای نیابتی و یک جنگ داخلی جدید را بسیار محتمل می‌داند و معتقد است که اسرائیل نیز ممکن است در این منازعه مداخله کند.

مخالفت آمریکا و کشورهای خلیج فارس با تجزیه

با این حال، کارشناسان بر این باورند که احتمال بالایی وجود دارد که از درگیری‌های گسترده‌تر یا تجزیه جلوگیری شود، زیرا کشورهای خلیج فارس و آمریکا از تمامیت ارضی سوریه حمایت می‌کنند.

• حمایت مالی خلیج فارس: هلین ساری ارتم می‌گوید که کشورهای خلیج فارس، تأمین‌کننده مالی مهمی برای سوریه جدید هستند.
• موضع آمریکا: جیمز دورسی تأکید می‌کند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، خواهان سوریه‌ای یکپارچه و باثبات است و پس از دیدار با احمد شرع در ریاض، تحریم‌ها علیه سوریه را لغو کرد.
• سرمایه‌گذاری آمریکا: احمد شراوی نیز می‌گوید که آمریکا همچنان در حال سرمایه‌گذاری برای سوریه‌ای یکپارچه است و شکل‌گیری یک نظام فدرال را در سوریه دشوار می‌داند.

شراوی همچنین بر خستگی مردم سوریه از جنگ چهارده‌ساله و تمایل آن‌ها به راه‌حل سیاسی تأکید می‌کند و به همین دلیل، وقوع جنگ داخلی دیگری را در آینده نزدیک پیش‌بینی نمی‌کند.