خبر کامل
درس‌های عربستان سعودی برای ایران در مواجهه با بحران آب
ایران با بحران شدید کم‌آبی و خشکسالی دست‌وپنجه نرم می‌کند، در حالی که عربستان سعودی، همسایه جنوبی با اقلیمی مشابه، توانسته است نیازهای آبی خود را با تکیه بر فناوری‌های نوین تأمین کند. این تفاوت چشمگیر، پرسش‌هایی جدی درباره راهکارهای مدیریت آب و درس‌هایی که ایران می‌تواند از تجربه عربستان بیاموزد، مطرح می‌سازد.
تأمین آب در عربستان سعودی: تکیه بر شیرین‌سازی آب دریا
عربستان سعودی، بزرگترین تولیدکننده آب شیرین از دریا در جهان، عمدتاً برای تأمین آب شرب خود به شیرین‌سازی آب دریا متکی است. این کشور با سرمایه‌گذاری‌های عظیم طی دهه‌های اخیر، ظرفیت تولید آب شیرین خود را به حدود ۱۱.۵ میلیون مترمکعب در روز در سال ۲۰۲۳ رسانده که یک رکورد جهانی محسوب می‌شود. هدف دولت سعودی افزایش این ظرفیت به ۱۳.۳ میلیون مترمکعب در روز تا پایان سال ۲۰۲۴ با احداث تأسیسات جدید مبتنی بر فناوری‌های پاک و انرژی‌های تجدیدپذیر است.
رأس‌الخیر: بزرگترین آب‌شیرین‌کن جهان
نیروگاه و تأسیسات آب‌شیرین‌کن رأس‌الخیر، واقع در ساحل شرقی عربستان سعودی، بزرگترین مجموعه آب‌شیرین‌کن خاورمیانه و جهان است. این مجموعه شامل نیروگاه تولید برق و واحدهای آب‌شیرین‌کن است.
هزینه ساخت این مجموعه بیش از ۷ میلیارد دلار بوده و توان تولید ۲۴۰۰ مگاوات برق را داراست. آب مورد نیاز این تأسیسات از خلیج فارس تأمین می‌شود.
آب شیرین تولیدشده از طریق خطوط لوله به ریاض و دیگر شهرهای عربستان منتقل می‌شود. این تأسیسات از یک سیستم هیبریدی برای شیرین‌سازی آب استفاده می‌کند که شامل:
- ۸ واحد تقطیر چندمرحله‌ای (MSF)
- ۱۷ واحد اسمز معکوس (RO)
از مجموع ۲۴۰۰ مگاوات برق تولیدی، حدود ۲۰۰ مگاوات آن صرف مصرف داخلی خود تأسیسات می‌شود و پسماندها نیز توسط یک تصفیه‌خانه فاضلاب اختصاصی تصفیه و سپس به خلیج فارس تخلیه می‌شوند.
فناوری‌های اصلی شیرین‌سازی آب
عربستان سعودی از دو فناوری اصلی برای شیرین‌سازی آب استفاده می‌کند:
۱. اسمز معکوس (Reverse Osmosis)
در این روش، آب دریا با فشار از غشاهای ویژه عبور داده می‌شود تا نمک‌ها و املاح حذف شوند. این روش به دلیل بهره‌وری انرژی بالاتر، مورد توجه ویژه قرار گرفته و بسیاری از تأسیسات جدید عربستان از آن بهره می‌برند. برنامه‌ریزی شده است که واحدهای قدیمی‌تر تقطیر حرارتی نیز به این تکنولوژی ارتقاء یابند.
۲. تقطیر چندمرحله‌ای (Multi-Stage Flashing)
این روش مبتنی بر تبخیر آب و میعان پیاپی بخار در چند مرحله است. عربستان در نیمه دوم قرن بیستم با تکیه بر وفور انرژی ارزان، پیشگام احداث آب‌شیرین‌کن‌های حرارتی شد و هنوز هم بزرگترین واحد تقطیر حرارتی جهان را در اختیار دارد. با این حال، به دلیل مصرف بالای انرژی، روند صنعت به سمت اسمز معکوس و طرح‌های هیبریدی (ترکیبی از هر دو روش) پیش می‌رود.
تولید سالانه آب شیرین عربستان به حدود ۲.۹ میلیارد مترمکعب رسیده و بیش از نیمی از آب مصرفی این کشور مستقیماً از شیرین‌سازی آب دریا تأمین می‌شود. سازمان دولتی SWCC (شرکت نمک‌زدایی آب دریا) به تنهایی حدود ۷۰ درصد از این ظرفیت را اداره می‌کند که معادل ۲۰ درصد از کل ظرفیت آب‌شیرین‌کن جهان است.
دیگر اقدامات مدیریت آب در عربستان
علاوه بر شیرین‌سازی آب دریا، عربستان اقدامات مکمل متعددی برای مدیریت منابع آب انجام داده است:
- بازیافت فاضلاب شهری و صنعتی: این کشور دارای حدود ۲۰۰ تصفیه‌خانه فاضلاب است و بخش اعظم پساب تصفیه‌شده در آبیاری فضاهای سبز، کشاورزی و صنایع استفاده می‌شود. ارزش بازار بازچرخانی آب در عربستان به ۴.۶۹ میلیارد دلار رسیده و این کشور پس از چین و آمریکا، رتبه سوم جهان را دارد. هدف‌گذاری شده تا سال ۲۰۲۵، ۱۰۰ درصد فاضلاب شهری تصفیه و بازاستفاده شود.
- کاهش مصرف و اصلاح الگوی مصرف: دولت از سال ۲۰۱۹ برنامه ملی «قطره» را برای مدیریت هوشمند مصرف آب آغاز کرد. هدف این برنامه کاهش سرانه مصرف از حدود ۲۶۰ لیتر به ۱۵۰ لیتر تا سال ۲۰۳۰ است.
- توسعه شبکه‌های انتقال و ذخیره‌سازی آب: عربستان یک شبکه عظیم انتقال آب شیرین به طول بیش از ۱۴ هزار کیلومتر با ظرفیت انتقال روزانه ۱۹.۴۲ میلیون مترمکعب ایجاد کرده است. همچنین، این کشور دارای بزرگترین شبکه مخازن ذخیره آب شرب در جهان با ظرفیت ۸.۹ میلیون مترمکعب است. یکی از مخازن کلانشهر ریاض با ظرفیت ۴.۷۹ میلیون مترمکعب، رکورد گینس را به عنوان بزرگترین مخزن ذخیره آب جهان به خود اختصاص داده است.
- مدیریت زیرساخت و نوآوری فناورانه: در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰، بخش آب به عنوان یکی از عرصه‌های اولویت‌دار برای بومی‌سازی فناوری و مشارکت بخش خصوصی تعیین شده است. شرکت SWCC اختراعات متعددی در زمینه بهبود فرآیند نمک‌زدایی به ثبت رسانده و پروژه‌های جدید ملزم به استفاده هرچه بیشتر از انرژی‌های تجدیدپذیر (به‌ویژه خورشیدی) هستند. این اقدامات باعث کاهش شدت انرژی تولید آب شده، به طوری که عربستان اکنون پایین‌ترین میزان مصرف انرژی در نمک‌زدایی (حدود ۲.۲۷ کیلووات‌ساعت به ازای هر مترمکعب آب) را به ثبت رسانده است.
نتیجه‌گیری و درس‌هایی برای ایران
در حالی که عربستان سعودی سال‌ها پیش با تکیه بر ثروت نفتی و برنامه‌ریزی متمرکز توانست مشکل کم‌آبی را با فناوری حل کند، ایران به دلیل وفور نسبی منابع آب در گذشته و چالش‌های اقتصادی، دیرتر به فکر افتاده است. اکنون شرایط بحرانی آب در ایران، حرکت به سمت استفاده از آب‌شیرین‌کن‌ها و سایر فناوری‌های نوین را اجتناب‌ناپذیر کرده است.
تجربه عربستان نشان می‌دهد که بهره‌گیری موفق از این راه‌حل‌ها تنها با تأمین مالی پایدار، انتقال دانش فنی، حفظ زیرساخت انرژی و توجه به ملاحظات زیست‌محیطی ممکن است. در کنار آن، اصلاح الگوی مصرف و افزایش بهره‌وری آب (به‌ویژه در کشاورزی) تعیین‌کننده خواهد بود. ترکیب این اقدامات می‌تواند به ایران کمک کند تا بر بحران آب فائق آید و امنیت آبی نسل‌های آینده را تضمین کند.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
