مدیریت بحران آب: درس‌هایی از تجربه عربستان سعودی برای ایران

تأمین آب در عربستان سعودی: تکیه بر شیرین‌سازی آب دریا

عربستان سعودی، به عنوان بزرگترین تولیدکننده آب شیرین از دریا در جهان، عمدتاً به شیرین‌سازی آب دریا برای تأمین آب شرب متکی است. این کشور با سرمایه‌گذاری‌های عظیم طی دهه‌های اخیر، ظرفیت تولید آب شیرین خود را به حدود ۱۱.۵ میلیون مترمکعب در روز در سال ۲۰۲۳ رسانده که یک رکورد جهانی محسوب می‌شود. دولت سعودی قصد دارد این ظرفیت را تا پایان سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۳.۳ میلیون مترمکعب در روز افزایش دهد و ده‌ها تأسیسات جدید با فناوری‌های پاک و انرژی تجدیدپذیر احداث کند.

رأس‌الخیر: بزرگترین آب‌شیرین‌کن جهان

نیروگاه و تأسیسات آب‌شیرین‌کن رأس‌الخیر، واقع در ساحل شرقی عربستان سعودی، بزرگترین آب‌شیرین‌کن خاورمیانه و جهان است. این مجموعه عظیم شامل نیروگاه تولید برق و واحدهای آب‌شیرین‌کن است.

• هزینه ساخت: بیش از ۷ میلیارد دلار.
• ظرفیت تولید برق: ۲۴۰۰ مگاوات.
• منبع آب: خلیج فارس.
• فناوری هیبریدی: شامل هشت واحد تقطیر چندمرحله‌ای (MSF) و ۱۷ واحد اسمز معکوس (RO).

آب شیرین تولیدشده از طریق خطوط لوله به شهرهای مرکزی از جمله ریاض منتقل می‌شود. همچنین، برق و آب تولیدی این تأسیسات، نیازهای پالایشگاه آلومینای مجاور را نیز تأمین می‌کند.

فناوری‌های اصلی شیرین‌سازی آب

عربستان سعودی از دو فناوری اصلی برای شیرین‌سازی آب استفاده می‌کند:

• اسمز معکوس (Reverse Osmosis): در این روش، آب دریا با فشار از غشاهای ویژه عبور داده می‌شود تا نمک‌ها و املاح حذف شوند. این روش به دلیل بهره‌وری انرژی بالاتر، مورد توجه ویژه قرار گرفته و بسیاری از تأسیسات جدید عربستان از آن بهره می‌برند.
• تقطیر چندمرحله‌ای (Multi-Stage Flashing - MSF): این روش مبتنی بر تبخیر آب و میعان پیاپی بخار در چند مرحله است. عربستان در نیمه دوم قرن بیستم پیشگام احداث آب‌شیرین‌کن‌های حرارتی شد و هنوز هم بزرگترین واحد تقطیر حرارتی جهان را در اختیار دارد. با این حال، به دلیل مصرف بالای انرژی، روند صنعت به سمت اسمز معکوس و طرح‌های هیبریدی پیش می‌رود.

تولید سالانه آب شیرین عربستان به حدود ۲.۹ میلیارد مترمکعب رسیده و بیش از نیمی از آب مصرفی این کشور مستقیماً از شیرین‌سازی آب دریا تأمین می‌شود. سازمان دولتی SWCC (شرکت نمک‌زدایی آب دریا) به تنهایی حدود ۷۰ درصد از این ظرفیت را اداره می‌کند که معادل تقریباً ۲۰ درصد از کل ظرفیت آب‌شیرین‌کن جهان است.

اقدامات مکمل مدیریت آب در عربستان

علاوه بر شیرین‌سازی آب دریا، عربستان اقدامات متعددی برای مدیریت منابع آب انجام داده است:

• بازیافت فاضلاب شهری و صنعتی: این کشور با حدود ۲۰۰ تصفیه‌خانه فاضلاب، سرمایه‌گذاری بزرگی روی تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب کرده است. ارزش بازار بازچرخانی آب در عربستان به ۴.۶۹ میلیارد دلار رسیده و هدف‌گذاری شده تا سال ۲۰۲۵ میلادی ۱۰۰ درصد فاضلاب شهری تصفیه و بازاستفاده شود.
• کاهش و اصلاح الگوی مصرف: دولت از سال ۲۰۱۹ برنامه ملی «قطره» را برای مدیریت هوشمند مصرف آب آغاز کرده است. هدف این برنامه کاهش سرانه مصرف از حدود ۲۶۰ لیتر به ۱۵۰ لیتر تا سال ۲۰۳۰ است.
• توسعه شبکه‌های انتقال و ذخیره‌سازی آب: عربستان یک شبکه عظیم انتقال آب شیرین به طول بیش از ۱۴ هزار کیلومتر و ظرفیت انتقال روزانه ۱۹.۴۲ میلیون مترمکعب آب ایجاد کرده است. همچنین، این کشور دارای بزرگترین شبکه مخازن ذخیره آب شرب در جهان با ظرفیت ۸.۹ میلیون مترمکعب است.
• مدیریت زیرساخت و نوآوری فناورانه: در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰، عربستان بخش آب را برای بومی‌سازی فناوری و مشارکت بخش خصوصی اولویت‌بندی کرده است. این اقدامات منجر به کاهش شدت انرژی تولید آب شده، به طوری که عربستان اکنون پایین‌ترین میزان مصرف انرژی در نمک‌زدایی (حدود ۲.۲۷ کیلووات‌ساعت به ازای هر مترمکعب آب) را به ثبت رسانده است.

نتیجه‌گیری و درس‌هایی برای ایران

در حالی که عربستان سعودی سال‌ها پیش با تکیه بر ثروت نفتی و برنامه‌ریزی متمرکز توانست مشکل کم‌آبی را با فناوری حل کند، ایران به دلیل وفور نسبی منابع آب در گذشته و چالش‌های اقتصادی، دیرتر به فکر افتاده است. اکنون شرایط بحرانی آب در ایران، حرکت به سمت استفاده از آب‌شیرین‌کن‌ها و سایر فناوری‌های نوین را اجتناب‌ناپذیر کرده است.

تجربه عربستان نشان می‌دهد که بهره‌گیری موفق از این راه‌حل‌ها تنها با تأمین مالی پایدار، انتقال دانش فنی، حفظ زیرساخت انرژی و توجه به ملاحظات زیست‌محیطی ممکن است. در کنار آن، اصلاح الگوی مصرف و افزایش بهره‌وری آب (به‌ویژه در کشاورزی) تعیین‌کننده خواهد بود. ترکیب این اقدامات می‌تواند به ایران کمک کند تا بر بحران آب فائق آید و امنیت آبی نسل‌های آینده را تضمین کند.