سدسازی بشر، محور چرخش زمین و قطب شمال را جابجا کرده است

تأثیر سدسازی بر جابجایی قطب شمال

دانشمندان مدت‌هاست که می‌دانند محور چرخش زمین ثابت نیست و دچار نوسان می‌شود، اما پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که فعالیت‌های انسانی این روند طبیعی را تشدید کرده است. ژئوفیزیکدانان دانشگاه هاروارد با بررسی داده‌های نزدیک به ۷۰۰۰ سد بزرگ در سراسر جهان به نتایج شگفت‌انگیزی دست یافتند. محاسبات آن‌ها نشان می‌دهد که این حجم عظیم آب، محور چرخش پوسته زمین را نسبت به میدان مغناطیسی زیرین آن حدود یک متر منحرف کرده است.

این بازتوزیع گسترده جرم آب نه تنها محور چرخش را تغییر داده، بلکه باعث کاهش ۲۱ میلی‌متری سطح آب دریاهای آزاد نیز شده است. زمانی که آب پشت سدها محبوس می‌شود، از چرخه طبیعی خود در اقیانوس‌ها خارج شده و جرم آن در نقاط خاصی از خشکی متمرکز می‌شود. این تغییر در توزیع جرم می‌تواند موقعیت قطب‌های مغناطیسی زمین را نسبت به سطح آن تغییر دهد.

فیزیک پدیده سرگردانی قطبی

برای درک بهتر این پدیده، زمین را مانند یک کره در حال چرخش تصور کنید. اگر وزن اضافه‌ای به یک بخش از این کره اضافه شود، آن بخش به سمت خط استوا کشیده شده و محور چرخش کره را جابجا می‌کند. به همین دلیل، توزیع مجدد وزن روی سطح زمین، چه از طریق سدسازی، ذوب شدن یخچال‌های طبیعی یا استخراج آب‌های زیرزمینی، جهت‌گیری محور چرخش آن را تغییر می‌دهد.

نکته مهم این است که این جابجایی مربوط به پوسته خارجی زمین است که روی بخش‌های داخلی و مذاب شناور است. در واقع میدان مغناطیسی اصلی زمین که در هسته تولید می‌شود حرکت نکرده، بلکه پوسته زمین روی آن جابجا شده است. این پدیده در علم ژئوفیزیک با عنوان سرگردانی واقعی قطبی (True Polar Wander) شناخته می‌شود. این یعنی موقعیت جغرافیایی قطب شمال روی نقشه تغییر کرده است.

دو مرحله جابجایی و پیامدهای آن

تحقیقات نشان می‌دهد که جابجایی قطب شمال در دو مرحله اصلی رخ داده است:

• مرحله اول (۱۸۳۵ تا ۱۹۵۴): با ساخت سدها در اروپا و آمریکای شمالی، قطب حدود ۲۰ سانتی‌متر به سمت شرق و کشور روسیه حرکت کرد.
• مرحله دوم (۱۹۵۴ تا ۲۰۱۱): با افزایش سدسازی در آسیا و شرق آفریقا، این جابجایی با سرعت بیشتری ادامه یافت و قطب ۵۷ سانتی‌متر به سمت غرب و قاره آمریکای شمالی منحرف شد.

اگرچه این تغییر یک متری قرار نیست ما را وارد عصر یخبندان جدیدی کند، اما پیامدهای مهمی برای سطح آب دریاها دارد. محققان محاسبه کرده‌اند که انسان با ساخت سدها، حدود یک چهارم از افزایش سطح آب دریاها در قرن حاضر (معادل ۱.۲ میلی‌متر در سال) را مهار کرده است. این موضوع از یک جهت خبر خوبی است، اما از سوی دیگر، هندسه افزایش سطح آب در آینده را تغییر می‌دهد و این تغییرات می‌تواند در برخی مناطق بسیار قابل توجه باشد.